طبقه‌بندی طرح‌ها و نقوش فرش ایرانی

یکی از مسائل تخصصی در زمینه هنر ایران زمین، شناسایی نقوش فرش ایرانی است. این دانش در زمینه طرح‌های فرش، در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه متخصصان قرار گرفته است. این مطالعات که توسط محققین ایرانی و خارجی انجام شده است، روز به روز پییشرفته‌تر و گسترده‌تر می‌شود.

همانطور که همه می‌دانیم فرش اصلی‌ترین سوغات ایران به شمار می‌رود. اصالت فرش‌های ایرانی از دیرباز معرف فرهنگ کشورمان در دنیا است. در این بخش از مقالات، به معرفی برخی از طبقه‌بندی‌های قدیمی می‌پردازیم. این طبقه‌بندی‌ها از دو دهه‌ گذشته برای ما به یادگار مانده است. این در حالی است که این طبقه‌بندی نقوش فرش ایرانی، بسیار مورد توجه طراحان، فروشندگان و محصلان در دانشگاه، قرار می‌گیرد. در ادامه این مقاله با ما همراه باشید.

طرح‌ها و نقوش فرش‌های ایران

در این ادامه به بررسی و طبقه‌بندی نقش‌‌های فرش‌ دست بافت ایرانی می‌پردازیم. لازم به ذکر است که برای طبقه بندی آن‌ها تنها به طرح و تزئینات روی آن‌ها توجه شده است. بنابراین دلایل شکل‌گیری آن‌ها در این طبقه بندی بررسی نمی‌شود. مسائلی که در این طبقه‌بندی حائز اهمیت است، آرایه‌های به کار برده، متن فرش، جای قرار گرفتن تصاویر و نوع و رنگ‌ آن‌ها می‌باشد.

در این ۱۹ طبقه‌بندی، تمامی فرش‌های ایرانی، با توجه به شباهت‌هایی که با یکدیگر داشته باشند، در یک گر‌وه قرار می‌گیرند. علاوه بر این موضوع، این ۱۹ طبقه اصلی، هر کدام به زیرشاخه‌های دیگر تقسیم بندی‌ شده‌اند‌.

• طرح‌های اسلیمی

اساس طرح‌های اسلیمی بر اساس پیچیدگی‌های منظم بند‌های اسلیمی است. طرح‌های اسلیمی دارای زیرشاخه‌های متعدد است که مشهور‌ترین طرحی که به عنوان زیر شاخه طرح اسلیمی مطرح می‌شود، اسلیمی جهان اژدر است. حالتی که در این نقوش می‌توانید ببینید اژدهایی است که به دو شاخه تقسیم شده است.

از دیگر انواعی که می‌توان برای طرح‌های اسلیمی نام برد، اسلیمی افشان، اسلیمی ترنج، اسلیمی لچک و اسلیمی بندی می‌باشد.

• طرح‌های افشان

اگر به صورت کلی بخواهیم طرح‌های افشان را شرح دهیم، باید بگوییم که ارتباطی که بین نگاره‌های این فرش‌ها است به گونه‌ای است که انگار فردی که این طرح‌ها را رقم زده است هیچگاه دست از روی قلم خود دست برنداشته و به طور مداوم ارتباطی بین آن‌ها برقرار کرده است. یا به عبارتی، تمامی نقوش در این فرش به صورت پراکنده و افشان در سطح فرش، دیده می‌شود.

• طرح‌های درختی

ترکیب اصلی که در طرح‌های درختی مشاهده می‌کنید، درخت‌هایی به صورت تکی و به صورت ترکیب شده با تصاویر دیگر است.

از انواع زیرشاخه‌های طرح درختی می‌توان به درختی سبزی‌کار و یا حیوان‌دار اشاره کرد.

• طرح‌ آثار باستانی و ابنیه اسلامی

نقوش آثار باستانی از طرح‌های بناهای تاریخی و یا عمارت‌ها و کاشی‌های درون آن‌هاست. از زیرشاخه‌های آن می‌توان با گنبد مسجد شیخ لطف‌الله، تخت جمشید، طاق بستان، مسجد جامع اصفهان و… اشاره کرد.

• طرح‌های شاه عباسی

طرح شاه عباسی همانطور که از اسم آن پیداست طرح‌های گل مشهور شاه عباس است. گاهی نقوش این فرش‌ها با طرح‌های اسلیمی در می‌آمیزد. این فرش‌ها طرح‌هایی مانند لچک و ترنج شاه عباسی، شاه عباسی شیخ صفی، شاه عباس درختی، شاه عباس جانوری و… دارد.

• طرح‌های اقتباسی

علت نام‌گذاری طرح‌های اقتباسی، نقش‌هایی مشابه به کشور‌های همسایه ایران و یا حتی سایر کشور‌های جهان است. از نمونه این طرح‌ها می‌توان طرح گوبلنی و قفقازی را نام برد.

• طرح‌های بته‌ای و یا بته جقه‌ای

در متن‌های این فرش‌ها و یا در حاشیه‌های آن، طرح‌هایی از بته جقه به چشم می‌خورد. به همین دلیل این نام را برای این نوع فرش انتخاب کرده‌اند. هر کدام از طرح‌های این نقوش، نام‌هایی مانند، بته میری، بته خرقه‌ای بته کردستان، بته قلمکار و… را دارند.

• طرح‌های ترکمن

مهم‌ترین ویژگی طرح‌های ترکمن، ذهنی بودن آن‌هاست. علاوه بر این، نقوش طرح‌های ترکمن به صورت هندسی است. طرح‌های ترکمن غزال گز، آخال، قاشگی و سایر طرح‌های دیگر است.

• طرح‌های گل فرنگ

اگر به نام این طرح دقت کنید، می‌توانید متوجه شوید که نقوش آن‌ها قطعا از گل‌های طبیعی که بیشترین مدل آن، گل رز است، تشکیل شده است. رنگ‌هایی که در این فرش‌ها دیده می‌شود عمدتا روشن هستند. لچک و ترنج گل فرنگ، افشان گل فرنگ، گل فرنگ بیجار و دسته گلی انواع این مدل فرش‌هاست.

• طرح‌های ایلی عشایری

این فرش‌ها عمدتا توسط عشایر بافته شده و بنابراین تمامی نقوش الهام شده از ذهن‌ بافندگان آن‌هاست. سادگی حرف اول را در این طرح‌ها می‌زند و نظم خاصی در آن‌ها وجود ندارد. از زیرشاخه‌های نقوش‌ فرش‌های ایلی عشایری می‌توان به شاهسون، عشایر قشقایی و بلوچ اشاره کرد.

• طرح‌های هندسی

منظم بودن نقوش از هدف‌های بسیار مهم برای بافتن اینگونه فرش‌هاست. اشکال این طرح.ها به صورت هندسی و یا زاویه‌دار است. از انواع طرح‌هایی که جزو دسته طرح‌های هندسی است جوشقان، هندسی لچک و ترنج و یا هندسی خاتم شیرازی را می‌توان نام برد.

• طرح‌های محرابی

این نقش‌ها از محراب‌های مساجد و با تزئیناتی شامل قندیل و گلدان و یا درختچه‌ها شکل گرفته است. بعضی از این محراب‌ها با ستون‌هایی زینت گرفته است‌.

محراب قندیلی، محرابی درختی و محرابی گلدانی انواع مختلفی از طرح‌های محرابی است.

• طرح‌های محرمات

از مهم‌ترین نقش‌هایی که در این طرح‌ها به چشم می‌خورد، ردیف‌های طولی موازی است که در متن آن دیده می‌شود. از انواع طرح‌هایی که در این طرح‌های موازی می‌توان دید، بته جقه، گل و برگ‌ها و سایر طرح‌های دیگر است. بهترین طرح در نقش محرمات، محرمات بوته جقه‌ای است.

• طرح‌های ماهی و درهم

از جمله طرح‌های بسیار قدیمی که از زمان گذشته بر جای مانده است، طرح‌های ماهی است. طرح‌های ماهی به صورت واگیره‌هایی در متن‌های فرش دیده می‌شود. علاوه بر آن، حوض‌ها لوزی مانند و ماهی در اطراف این فرش‌ها مشاهده می‌شود.

طرح‌های ماهی فراهان، ریزه ماهی، ماهی کردستان و ماهی زنبوری از جمله طرح‌هایی است که در طرح‌ ماهی دیده می‌شود.

• طرح‌های گلدانی

همانطور که از اسم این نقوش مشخص است، طرح‌های گلدانی دارای چند گلدان با اندازه‌های گوناگون در متن آن است. علاوه بر آن، گلدانی بزرگ در یک طرف به چشم می‌‌خورد که گل‌های آن در متن فرش پراکنده شده است.

گلدانی هزار گل، گلدانی‌محرابی و … از جمله طرح‌های گلدانی است.

• طرح‌ قابی و خشتی

طرح‌ فرش‌های قابی به صورت چهارخانه‌های قابی مانند است که به صورت منظم در فرش وجود دارد. طرح‌ قابی از گل‌ها و برگ‌های پر شده است. طرح‌های قابی به بختیاری و قرانی تقسیم می‌شود.

• طرح‌های شکارگاهی

طرح‌های شکارگاهی صحنه‌هایی است از نقش‌های شکار و شکار‌گاه. به طور مثال در متن آن می‌توان سوار کاری با تیر و کمان را مشاهده کرد.

• طرح‌ واگیره‌ای و بندی

این نقوش به صورت منظم به چند قسمت تقسیم شده‌اند. این قسمت‌ها به صورت همجوار به واسطه بندهایی به یکدیگر متصل شده‌اند. از این پیوند‌ها طرح اصلی این فرش‌ها تشکیل می‌شد. بندی ترنجدار، بندی خشتی، بندی شاخه گوزنی و… طرح‌های گوناگون آن است.

• طرح‌ های تلفیقی

این طرح‌ها با ادغام چند نقش مختلف با یکدیگر به وجود آمده است. این نقش‌ها به مرور زمان توانسته است با ترکیب بهترین نقش‌ها با یکدیگر طرفداران بسیار زیادی را پیدا کند. تلفیقی گل فرنگ، تلفیقی هندسی و دسته گلی طرح‌هایی است که از این نقش به جای مانده است.

سخن پایانی

یکی از مهم‌ترین مسائلی که درباره فرش‌های مختلف باید بدانید شناختن نقوش و طرح‌های آن‌هاست. در این بخش از مقالات به بررسی همه آن‌ها به صورت مختصر پرداختیم.

سایت صنایع دستی و فرش یزد ممنتو یکی از بهترین فروشگاه‌های اینترنتی برای خرید انواع لوازم صنایع دستی و فرش‌های مختلف است. می‌توانید با مراجعه به آن،‌ خرید‌های خود را به صورت اینترنتی انجام دهید.