روز صنایع دستی – 20 خرداد فرصتی برای تجلیل از ارزش‌های فرهنگی

اغلب ما ایرانی‌ها از همان کودکی با صنایع دستی شهر و روستای خود آشنا می‌شویم و بدون آن که متوجه باشیم، بخشی از خاطرات‌مان را با آن‌ها می‌سازیم. مثل اولین باری که در خانه مادربزرگ با یک قالیچه دستباف روبه‌رو شدیم یا بارهایی که در یک بازار محلی، ظروف سفالی و گلدان‌های قلم‌کاری‌شده را دیدیم. صنایع دستی برای ما ایرانی‌ها فقط اشیایی تزئینی یا کاربردی نیستند بلکه با زندگی بسیاری از ما عجین شده‌اند و بخش مهمی از فرهنگ و هویت ما را تشکیل می‌دهند. در حافظه جمعی ما ایرانی‌ها، خانه یعنی فرش دستباف و پُشتی‌های خوشرنگ، یعنی گلیمی که گوشه اتاق پهن شده‌ و هنوز بوی خانه مادربزرگ را می‌دهد. این اشیای ساده، راه ارتباطی ما با فرهنگ و تاریخ این سرزمین است که قصه‌ای دور و دراز دارد.

اغلب صنایع دستی دنیا از زندگی روزمره انسان برخاسته و برای رفع نیازهای اساسی بشر ابداع شده‌ و به‌تدریج کامل‌تر و بهینه‌تر شده‌اند. به‌همین دلیل، صنایع دستی هر کشوری را آیینه‌ای از شیوه زندگی و فرهنگ مردمان آن کشور می‌دانند. این صنایع، به‌شکل قابل توجهی با آداب، سنت‌ها و باورهای مردم گره خورده‌ است و از این نظر می‌توان به حق، صنایع دستی را یک میراث فرهنگی و هنری ارزشمند دانست. روز صنایع دستی نیز برای پاسداشت همین میراث ارزشمند گرامی داشته می‌شود. امروز که بسیاری از صنایع دستی دنیا در خطر فراموشی قرار گرفته‌اند، گرامیداشتِ هر چه باشکوه‌تر این روز بیش از پیش اهمیت دارد. اما روز جهانی صنایع دستی چه زمانی برگزار می‌شود و چرا باید چنین مناسبت‌هایی را جدی بگیریم‌؟

روز صنایع دستی چیست و چه زمانی برگزار می‌شود؟

روز جهانی صنایع دستی هر سال در تاریخ ۱۰ ژوئن، برابر با ۲۰ خرداد، برگزار می‌شود. این روز نخستین بار در سال ۱۹۶۴ توسط شورای جهانی صنایع دستی (World Crafts Council)  معرفی گردید. شورای جهانی صنایع دستی، یک نهاد بین‌المللی‌ست که با هدف حفظ، توسعه و حمایت از صنایع دستی در سطح جهان شکل گرفته‌ است.

هدف از نام‌گذاری این روز، افزایش آگاهی عمومی و همچنین حمایت از هنرمندان و صنعتگران فعال در این حوزه است. صنایع دستی در بسیاری از کشورها، نه‌تنها به‌عنوان نمادی از هویت و میراث فرهنگی شناخته می‌شوند بلکه نقش کلیدی و مهمی نیز در اشتغال‌زایی و توانمندسازی جوامع محلی دارند. در این روز، کشورهای مختلف تلاش می‌کنند با برگزاری برنامه‌هایی مانند نمایشگاه، کارگاه‌های آموزشی، نشست تخصصی و تجلیل از هنرمندان توجه عموم مردم و نهادهای تصمیم‌گیر را به صنایع دستی جلب کنند.

صنایع دستی

روز صنایع دستی در ایران چگونه برگزار می‌شود؟

با توجه به جایگاه ویژه صنایع دستی در فرهنگ و تاریخ ایران، روز جهانی صنایع دستی در کشور ما نیز با برنامه‌ها و  فعالیت‌های متعددی همراه است. هر سال در هفته‌ی منتهی به ۲۰ خرداد، سازمان‌ها و نهادهای گوناگونی مثل وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، شهرداری‌ها، انجمن‌های هنری و مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای برنامه‌های متنوعی را برای بزرگداشت این روز برگزار می‌کنند. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برگزاری نمایشگاه‌های صنایع دستی در سطح محلی، استانی و ملی برای معرفی هنرمندان و کمک به فروش محصولات.
• برگزاری کارگاه‌های آموزشی و نشست‌های تخصصی با حضور پژوهشگران، هنرمندان و مسئولان حوزه صنایع دستی.
• تجلیل از اساتید و پیشکسوتان صنایع دستی که سهم مهمی در حفظ و انتقال این میراث دارند.
• برگزاری مسابقات یا جشنواره‌های هنری در رشته‌های مختلف صنایع دستی.
• معرفی هنرمندان برتر و اعطای نشان ملی یا نشان مرغوبیت یونسکو به آثار منتخب.

در برخی شهرها، به‌خصوص شهرهایی که به‌عنوان شهر ملی یا جهانی صنایع دستی ثبت شده‌اند، برنامه‌ها با گستردگی بیشتری برگزار می‌شود. از جمله این شهرها می‌توان به اصفهان، زنجان، مشهد، مریوان و… اشاره کرد.

صنایع دستی

چرا صنایع دستی تا این حد اهمیت دارند؟

حوزه صنایع دستی یکی از معدود بخش‌هایی است که با سرمایه اولیه کم، می‌تواند فرصت‌های شغلی زیادی ایجاد کند. این ویژگی، خصوصا در مناطق روستایی و شهرهای کوچک اهمیت بیشتری دارد. چرا که در این مناطق، فرصت‌های اقتصادی محدودترند و دسترسی به بازارهای بزرگ دشوار است. بنابراین، بسیاری از خانواده‌ها می‌توانند از راه تولید و فروش صنایع دستی امرار معاش کنند.

از سوی دیگر، تولید صنایع دستی وابستگی زیادی به نیروی انسانی دارد و این یعنی با سرمایه‌گذاری محدود می‌توان تعداد زیادی شغل ایجاد کرد. مشاغلی که می‌توانند برای زنان، سالمندان و افرادی که امکان اشتغال در محیط‌های صنعتی را ندارند بسیار مناسب باشند. صنایع دستی همچنین بخش مهمی از اقتصاد گردشگری را تشکیل می‌دهد و رونق آن می‌تواند موجب رونق بازارهای محلی شود. در سطح کلان نیز، اگر صنایع دستی ایران به‌درستی بسته‌بندی و بازاریابی شود، می‌تواند سهم بیشتری از صادرات غیرنفتی کشور داشته باشد. تنوع بالای صنایع دستی و هنرهای بومی در کشور ما می‌تواند ایران را به یکی از قطب‌های جهانی صنایع دستی تبدیل کند اما به این شرط که موانع موجود در راه این حوزه برطرف شوند و فعالین آن از حمایت‌های لازم برخوردار گردند.

صنایع دستی در ایران با چه چالش‌هایی مواجه است؟

همه ما از جایگاه و اهمیت بالای صنایع دستی در ایران با خبریم اما حقیقت این است که این حوزه با چالش‌های متعددی روبه‌روست که شدیدا توسعه و پایداری آن را تهدید می‌کنند. یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در این حوزه، نبود بازار فروش پایدار است. بسیاری از هنرمندان و صنعتگران امکان دسترسی مستقیم به بازار را ندارند و محصولات آن‌ها به درستی معرفی یا عرضه نمی‌شود. در کنار این موضوع، فقدان حمایت‌های مالی و بیمه‌ای نیز چالش‌هایی را پدید می‌آورد. بسیاری از فعالان این حوزه از بیمه، تسهیلات بانکی یا کمک‌های دولتی محروم‌اند و همین مسئله باعث شده‌ تا برخی از آن‌ها به مرور از این حرفه فاصله بگیرند.

تغییر سلیقه مصرف‌کنندگان و گرایش به کالاهای صنعتی و وارداتی نیز باعث کاهش تقاضا برای صنایع دستی و هنرهای سنتی شده‌ است. در بازارهای جهانی نیز، نبود برندسازی و بسته‌بندی مناسب منجر به استقبال پایین و محدود از محصولات می‌شود. ادامه این روند می‌تواند بسیاری از صنایع دستی و میراث فرهنگی ما را برای همیشه به خاطره‌ای دور تبدیل کند. اما در چنین وضعیتی چگونه می‌توان به حفظ و احیای هنرهای سنتی کمک کرد؟

صنایع دستی

چگونه به حفظ و احیای صنایع دستی کمک کنیم؟

رشد و احیای صنایع دستی به مشارکت نهادهای دولتی، خصوصی و تک‌تک اعضای جامعه وابسته‌ است. ایجاد زیرساخت‌های حمایتی پایدار (مثل بیمه، تسهیلات مالی کم‌بهره، حمایت از صادرات و…) برای هنرمندان و تولیدکنندگان می‌تواند یکی از نخستین گام‌های موثر در این مسیر باشد. در کنار این موضوع، آن دسته از رشته‌های صنایع دستی که در حال فراموشی هستند باید شناسایی شده‌ و به‌صورت هدفمند حمایت شوند. مستندسازی این صنایع دستی و آموزش آن‌ها به نسل‌های جدیدتر از نابودی کامل آن‌ها جلوگیری خواهد کرد.

یکی دیگر از راهکارهای مهم، آموزش مهارت‌های کسب‌وکار و بازاریابی دیجیتال به هنرمندان صنایع دستی است. بسیاری از تولیدکنندگان هنوز با اصول ابتدایی بازاریابی، بسته‌بندی و فروش آنلاین آشنا نیستند. برگزاری دوره‌های آموزشی و فراهم کردن بسترهای فروش در پلتفرم‌های داخلی و بین‌المللی می‌تواند کمک قابل توجهی به این تولیدکنندگان باشد. ما اعضای جامعه نیز می‌توانیم با ترویج فرهنگ خرید محصولات ایرانی و گرامیداشت مناسبت‌هایی همچون صنایع دستی، نقش پررنگی در احیای هنرهای سنتی این مرز و بوم ایفا کنیم. در همین راستا، انتخاب صنایع دستی به‌عنوان هدیه، سوغات یا برای دکوراسیون منزل می‌تواند تاثیر بسزایی در پایداری این هنر داشته باشد و این آثار هنری ارزشمند را بار دیگر به خانه‌های ایرانی بازگرداند.

جمع‌بندی

روز جهانی صنایع دستی، بهانه‌ای‌ست برای نزدیک شدن به هنرهای بومی و حمایت از فعالین این حوزه که با وجود تمام کمبودها همچنان در حفظ و انتقال این میراث فرهنگی گران‌بها کوشا هستند. توجه به چنین مناسبت‌هایی، علاوه بر اینکه به حفظ سنت‌های هنری کشورها کمک می‌کند، نقش موثری نیز در حمایت از اقتصاد محلی، اشتغال‌زایی و گسترش گردشگری دارد. در یک کلام، آنچه که مناسبت‌هایی همچون روز صنایع دستی را معنادار می‌کند، مشارکت فعال هنرمندان، مسئولان و مردم است. این مشارکت، توسعه و پایداری روز‌افزون این میراث ارزشمند را در پی دارد.