قلاب بافی چیست؟ و برای شروع به چه ابزاری نیاز داریم؟

یکی از صنایع دستی قدیمی که علاوه بر ایران در کل دنیا نیز طرفداران زیادی دارد قلاب بافی است. شاید تصور عموم بر این باشد که چنین هنرهایی تنها در کشور ما رونق دارند و در کشورهای دیگر خبری از این هنرها و صنایع دستی نیست. اما باید بدانیم، قلاب بافی از جمله صنایع دستی و هنرهایی‌ست که به صورت مشترک در کشورهای مختلف رواج دارد و در زمینه‌های گوناگونی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در خانه اغلب ما ایرانی‌ها می‌توان حداقل یکی دو نمونه از محصولات قلاب بافی را پیدا کرد که احتمالا توسط مادرها یا مادربزرگ‌هایمان بافته شده‌اند.

در گذشته‌ای نه چندان دور که هنوز خبری از تلویزیون و تلفن همراه و اینترنت نبود، هنرهایی مثل قلاب بافی علاوه بر کاربردهایی که داشتند، به عنوان یک سرگرمی نیز انجام می‌شدند. کودک و بزرگسال میله‌های قلاب بافی خود را به دست می‌گرفتند و به بافت محصولات مختلفی مشغول می‌شدند که می‌توانست یک شال باشد یا یک عروسک کوچک و خوشرنگ برای بازی. در گذشته قلاب بافی هنری بود آمیخته با زندگی. امروز کم‌تر کسی اوقات فراغت خود را با چنین هنرهایی می‌گذراند اما جالب اینجاست که این محصولات مانند حصیربافی همچنان محبوبیت فراوانی دارند و در زمینه‌های مختلفی مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این مطلب، کمی بیشتر با هنر قلاب بافی آشنا خواهیم شد و به معرفی ابزارهای مورد نیاز در این هنر و مهم‌ترین کاربردهای آن خواهیم پرداخت. در نهایت هم به این سوال پاسخ می‌دهیم که اصلا یادگیری و پرداختن به چنین هنرهایی، چه مزایایی دارد؟!

قلاب بافی چیست و چگونه انجام می‌شود

قلاب بافی یا قلاب دوزی یکی از صنایع دستی رودوزی است. در این هنر با استفاده از میله‌ای کوچک به نام قلاب و انواع نخ‌ها محصولات بافتنی مختلفی تولید می‌شود. بافت نخ‌ها در قلاب‌بافی بر اساس الگوهای مشخصی انجام می‌شود که با یادگیری این الگوها می‌توان انواع طرح‌ها را اجرا کرده و محصولات متنوعی را تولید نمود. برای شروع بافت، یادگیری گره‌های پایه‌ای الزامی است که زنجیره زدن، گره پایه کوتاه، گره پایه متوسط، گره پایه بلند و… از جمله همین گره‌های پایه‌ای و ابتدایی کار هستند. با کمی تمرین و تکرار این الگوها می‌توان تسلط بیشتری بر قلاب بافی پیدا کرد و الگوهای پیچیده‌تر و زیباتری را فرا گرفت.

در قلاب بافی علاوه بر قلاب و نخ از ابزارهای دیگری مثل سوزن، قیچی، سنجاق و… نیز استفاده می‌شود. قلاب‌ها در اندازه‌های مختلفی ساخته می‌شوند و انتخاب یک قلاب مناسب به ضخامت نخ یا کاموا مورد نظر بستگی دارد. هر چه ضخامت نخ ما بیشتر باشد به قلابی با اندازه بزرگ‌تر نیاز خواهیم داشت تا بافت نخ‌ها بهتر انجام شود.

هنر قلاب بافی از شرق گرفته تا غرب دنیا رونق داشته و در کشورها و فرهنگ‌های مختلف از آن برای تولید محصولات گوناگونی استفاده شده است. قلاب‌بافی در هر منطقه‌ای تحت تاثیر فرهنگ‌ها و سنت‌های موجود بوده و با الگوها و نقوش متنوعی همچون نقوش هندسی، نقوش گیاهی، نقوش حیوانی و… همراه بوده است. این یعنی قلاب‌بافی نیز مانند سایر صنایع دستی از محیط پیرامون خود ریشه گرفته و رشد کرده است و با مقایسه آثار تولید شده در مناطق مختلف می‌توان به این امر پی برد.

صنایع دستی

نگاهی مختصر به تاریخ قلاب بافی

پیشینه هنر قلاب بافی به طور دقیق مشخص نیست. قلاب بافی نیز مانند برخی صنایع دستی دیگر که با زندگی روزمره افراد ارتباط تنگاتنگی دارند، فاقد پیشینه مشخص و روشن است. این صنایع دستی در دل جوامع بشری شکل گرفته و سینه به سینه چرخیده تا به شکل امروزی خود درآمده است. به همین دلیل نمی‌توان شواهد و مستندات کافی برای یافتن منشا هنر قلاب بافی پیدا کرد.

برخی منابع پیشینه هنر قلاب بافی را به عربستان نسبت می‌دهند و برخی دیگر ریشه‌های این هنر را در قبایل بومی آمریکای جنوبی جست‌وجو می‌کنند. مطالعات دیگر نشان می‌دهد که قلاب بافی از تکنیک سوزن‌دوزی چینی نشات گرفته‌ و سپس به ترکیه، هند، ایران و شمال آفریقا راه یافته‌ است. اما جدا از اختلاف نظرهایی که درباره منشا هنر قلاب بافی وجود دارد، می‌دانیم که توسعه و محبوبیت گسترده این هنر به مهاجران اروپایی در اوایل قرن نوزدهم به ایالات متحده نسبت داده‌ می‌شود.

پیشینه قلاب بافی در ایران نیز با ابهاماتی همراه است. اما یافته‌های باستان‌شناسی در لولمان گیلان که قطعاتی از ملیله‌دوزی و قلاب‌دوزی را نیز شامل می‌شد، پیشینه هنر قلاب بافی را تا زمان هخامنشیان به عقب می‌برد.

اما قلاب بافی همیشه به این صورت نبوده و برخی این هنر را شکل تکامل یافته‌ای از دیگر روش‌های بافتن می‌دانند. برای مثال قدیمی‌ترین شکل قلاب دوزی به “بافندگی چوپان” یا “Shepherd’s knitting” معروف است که البته با اسامی دیگری نیز شناخته می‌شود. در این بافتنی‌ها معمولا از نخ‌های ضخیم‌تر و درشت‌تر استفاده می‌کردند. در نتیجه بافتنی‌هایی که با این روش تولید می‌شدند، حالتی آزاد و باز داشتند و از تراکم و فشردگی قلاب بافی برخوردار نبودند. پیشینه این روش بافت نیز به طور دقیق مشخص نیست اما می‌توان پایه و اساس هنر قلاب بافی را هم در این شیوه بافت و هم در روش‌ها و هنرهای بافتنی دیگر مشاهده کرد.

قلاب دوزی

ابزار مورد استفاده در قلاب بافی

قلاب بافی نیز مانند سایر هنرهای سنتی و صنایع دستی با استفاده از ابزارهای مخصوصی انجام می‌شود که در ادامه به معرفی این ابزارها می‌پردازیم:

قلاب

ابزار اصلی هنر قلاب بافی وسیله‌ای به نام قلاب است که اغلب از جنس فلزی آن استفاده می‌کنند. نوک این وسیله حالتی شبیه به قلاب ماهیگیری دارد و با استفاده از آن می‌توان نخ‌ها را گرفته و گره‌ها و الگوهای مختلف را ایجاد کرد. قلاب‌ها در اندازه‌ها و اشکال گوناگونی ساخته می‌شوند. باید توجه داشته باشیم که اندازه قلاب به ضخامت نخ یا کاموا مورد استفاده بستگی دارد.

نخ

ابزار مهم دیگری که در هنر قلاب بافی مورد استفاده قرار می‌گیرد نخ است که بنا به سلیقه شما و با توجه به چیزی که قصد بافتن‌ آن را دارید می‌تواند از جنس پنبه، پشم، کتان، ابریشم یا کاموا باشد. نخ‌های قلاب بافی در رنگ‌های متنوع و با ضخامت‌های گوناگونی تولید می‌شوند. در هنر قلاب بافی انتخاب نخ مناسب از اهمیت زیادی برخوردار است. کیفیت و کارایی محصول نهایی به جنس و کیفیت نخ به کار رفته‌ در آن بستگی دارد.

سوزن

سوزن یکی از ابزارهای جانبی هنر قلاب بافی است و از آن برای دوخت، ایجاد اتصال، سوراخ کردن و همچنین برای ایجاد تزئینات مختلف بر قطعات بافته شده‌ استفاده می‌شود.

ابزار قلاب بافی

قیچی

در هنر قلاب بافی از قیچی برای برش یا حذف کردن نخ‌های اضافه استفاده می‌کنند. قسمت‌هایی از بافت که نیاز به مرتب شدن دارند با استفاده از قیچی تراش داده‌ شده‌ و تمیز می‌شوند.

سنجاق نشانه‌گذار

این سنجاق‌ها که با رنگ‌های مختلفی تولید می‌شوند معمولا از جنس فلز یا پلاستیک هستند. از این وسیله برای علامت‌گذاری قسمت‌های مختلف بافت مثل ابتدا، پایان و جابه‌جایی استفاده می‌شود. همچنین قسمت‌هایی که در آن‌ها الگوی بافت تغییر می‌کند و روش بافت متفاوت است نیز با این سنجاق‌ها علامت‌گذاری می‌شوند.

بوبین

ابزاری‌ست که برای عوض کردن رنگ کاموا در طول بافت از آن استفاده می‌کنند.

رج شمار

وسیله‌ای که برای شمارش رج‌ها یا حلقه‌های بافت به کار گرفته‌ می‌شود.

خط کش فلزی

اندازه‌گیری طول، عرض، ضخامت یا فاصله قطعات بافت با استفاده از خط کش فلزی انجام می‌شود.

متر خیاطی

ابزاری برای اندازه‌گیری‌ست که با توجه به انعطاف‌پذیری بالا، اندازه‌گیری قطعات مختلف بافت را راحت‌تر می‌کند.

سبد یا باکس لوازم

برای نگهداری و مرتب‌سازی لوازم قلاب بافی مثل نخ‌ها، قلاب‌ها و… می‌توانید از یک سبد یا جعبه کوچک استفاده کنید تا همه ابزارهای مورد نیاز شما در دسترس‌تان باشد.

دقت کنید که برای شروع قلاب بافی نیازی به تهیه تمامی این موارد نیست و می‌توان خیلی ساده با یک قلاب و تعدادی نخ مناسب، یادگیری این هنر را آغاز کرد. با تمرین و تکرار الگوهای اولیه و پایه‌ای می‌توان پس از مدت کوتاهی بر آن‌ها تسلط پیدا کرد و به یادگیری الگوهای پیچیده‌تر مشغول شد. در واقع یکی از علت‌های اصلی محبوبیت این هنر در طول تاریخ، همین در دسترس بودن و سادگی ابزار آن است.

قلاب بافی

نکاتی درباره انتخاب نخ مناسب برای قلاب بافی

همانطور که پیش‌تر نیز ذکر کردیم، انتخاب نخ مناسب در هنر قلاب بافی بسیار مهم است. نخ مورد نظر ما باید از نظر جنس و ضخامت متناسب با چیزی که قصد بافت آن را داریم انتخاب شود. اگر محصول ما ظریف و کوچک است باید از نخ‌های باریک‌تر استفاده کنیم و در صورتی که محصول مورد نظر ما از ظرافت کم‌تری برخوردار است می‌توانیم نخ‌های ضخیم‌تر و کلفت‌تری را به کار بگیریم.

خیلی از مواقع هنگام بافت، نخ مورد نظر ما تمام می‌شود و باید دوباره آن را خریداری کنیم. در چنین شرایطی اطلاعات نوشته شده‌ روی برچسب نخ‌ها می‌توانند بسیار مفید باشند. برای مثال با وجود کد رنگ روی این برچسب‌ها می‌توانیم دقیقا همان نخ را تهیه کرده و از چند رنگ شدن کار جلوگیری کنیم. علاوه بر این، معمولا سایز مناسب قلاب را نیز روی برچسب نخ‌ها می‌نویسند تا در انتخاب قلاب مناسب دچار مشکل نشویم.

پیشنهاد می‌کنیم قبل از شروع قلاب‌بافی، مقدار نخ مورد نیاز خود را در نظر گرفته‌ و آن را تهیه کنید. گاهی پیدا کردن یک نخ به خصوص اگر رنگ و جنس خاصی داشته باشد، سخت شده‌ و با مشکلاتی همراه می‌شود. در ابتدای یادگیری هنر قلاب بافی، کامواهای قلاب‌بافی گزینه مناسب‌تری به نظر می‌رسند. چرا که از تنوع رنگی و قیمت مناسبی برخوردار بوده و دسترسی به آن‌ها نیز آسان است.

قلاب‌بافی

مهم‌ترین کاربردهای هنر قلاب بافی

قلاب بافی هنری است که قرن‌ها برای ساخت انواع محصولات کاربردی و تزیینی مورد استفاده قرار گرفته‌ و همین امروز هم طرفداران خود را دارد. دسترسی آسان، قیمت پایین و تنوع بالا این هنر را به یکی از محبوب‌ترین صنایع دستی تبدیل کرده و به راحتی می‌توان دید که با وجود اینترنت، بازار هنرهایی همچون قلاب‌بافی گسترش پیدا کرده و هر روز بر محبوبیت آن‌ها افزوده می‌شود. اما قلاب‌بافی چه کاربردهایی دارد و در چه زمینه‌هایی مورد استفاده قرار می‌گیرد؟

پوشاک

قلاب‌بافی امکانات بی‌نظیری برای تولید انواع لباس مثل کلاه، شال، دستکش، ژاکت، کیف و… در اختیار ما قرار می‌دهد. تنوع طرح‌ها و الگوها در کنار رنگ‌های متنوعِ نخ‌های قلاب‌بافی به ما کمک می‌کند تا لباس‌هایی خاص و خوشرنگ برای خود و عزیزان‌مان ببافیم.

اکسسوری

بسیاری از افراد با استفاد از این هنر انواع زیورآلات و اکسسوری‌ها را تولید می‌کنند. دستبند، گوشواره، گردنبند، گل‌سینه، تزئینات مو و… تعدادی از اکسسوری‌هایی هستند که می‌توان با هنر قلاب‌بافی آن‌ها را تولید نمود. دست‌ساز بودن و ظاهر کلاسیک و سنتی این زیورآلات، جذابیت و زیبایی خاصی به آن‌ها می‌دهد که هر جایی نمی‌توان مشابه آن را یافت.

وسایل تزیینی

این هنر در دکوراسیون منازل و به عنوان یک عنصر تزیینی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. با استفاده از این تکنیکِ بافتن‌ می‌توان انواع رومیزی، پرده، کاور گلدان، دیوارکوب، آویز، کاور کوسن و… را تولید کرد و در دکوراسیون منزل استفاده نمود. رنگ‌های جذاب محصولات قلاب بافی می‌توانند رنگ و روی متفاوتی به اتاق کودک ما داده‌ و فضایی دلچسب و شاد ایجاد کند.

اسباب بازی

از گذشته‌های دور تا امروز از این هنر برای ساخت انواع عروسک و اسباب بازی استفاده می‌کنند. حتی می‌توانیم این هنر را به کودکان خود آموزش دهیم تا عروسک‌ها و اسباب بازی‌های دلخواه خود را بسازند. این امر به افزایش خلاقیت کودکان نیز کمک کرده و سرگرمی مفیدی برای آن‌ها محسوب می‌شود. بد نیست حالا که بحثش پیش آمد، کمی درباره مزایای هنری مثل قلاب‌بافی نیز صحبت کنیم و از زاویه‌ای متفاوت به این هنر بنگریم.

آموزش قلاب بافی

هنر قلاب بافی چه مزایایی دارد

افراد زیادی در دنیا وجود دارند که ساعت‌ها قلاب خود را به دست گرفته‌ و به بافتن‌ مشغول می‌شوند. اما آن‌ها چرا این کار را انجام می‌دهند؟ چه چیزی در هنری مثل قلاب بافی وجود دارد که تا این حد انجام دادن‌ آن لذت‌بخش و مفرح است؟ و این که ما چرا باید هنری مثل قلاب‌بافی را بیاموزیم و برای آن انرژی بگذاریم؟ شاید با مرور مزایای هنر قلاب‌بافی، پاسخ تمام این سوالات را پیدا کنیم و اشتیاق بیشتری برای یادگیری آن به دست بیاوریم. در ادامه به برخی از مهم‌ترین مزایای هنر قلاب‌بافی اشاره می‌کنیم:

کاهش افسردگی

شاید کمی عجیب به نظر برسد اما تحقیقات متعددی ثابت می‌کند انجام فعالیت‌هایی که مورد علاقه ماست و به خلاقیت و ابتکار نیاز دارد باعث کاهش افسردگی می‌شود. در مطالعه‌ای که روی 3500 قلاب باف صورت گرفت، بیش از 80 درصد از شرکت‌کنندگان که تعدادی از آن‌ها نیز دچار افسردگی بودند، پس از بافتن‌ احساس رضایت و خوشحالی می‌کردند. به طور کلی فعالیت‌هایی مثل بافندگی، پتانسیل زیادی برای افزایش شادی و عزت نفس افراد دارند.

کاهش سطح استرس و اضطراب

قلاب بافی و به طور کلی فعالیت‌های هنری و خلاقانه به ما کمک می‌کند تا تمرکز خود را از نگرانی‌ها و دغدغه‌های موجود برداشته و در نتیجه میزان اضطراب خود را کاهش دهیم. انجام حرکات تکراری در قلاب‌بافی به آرامش ذهن کمک کرده و از نشخوارهای فکری جلوگیری می‌کند. استرس، خود به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل بروز افسردگی و بیماری‌های مختلف شناخته می‌شود و به همین دلیل، پیدا کردن راهی برای کنترل آن از اهمیت فراوانی برخوردار است.

کمک به آرامش ذهن

حرکات تکراری در قلاب بافی می‌توانند حالتی شبیه به مدیتیشن به خود گرفته‌ و به آرامش ذهن ما کمک کنند. در واقع در مدیتیشن نیز ما با تکرار مانتراها یا تمرکز بر تنفس خود به ذهن‌آگاهی و آرامش ذهنی دست می‌یابیم. فعالیتی مثل قلاب‌بافی که تکرار بخش مهمی از آن است، می‌تواند حالتی مثل مراقبه را القا کند و در افزایش آرامش ما تاثیرگذار باشد.

افزایش بهره‌وری

گاهی می‌توان در انبوه درگیری‌های شغلی و خانوادگی و شخصی به فعالیت‌هایی مشغول شد که قوه خلاقه ما را تحریک کرده و در ما احساس موفقیت و رضایت‌مندی ایجاد کند. هنری مثل قلاب‌بافی که جهان رنگارنگ و متنوعی دارد و به سادگی قابل دسترسی است می‌تواند گزینه مناسبی برای چنین مواقعی باشد. این فعالیت هنری به ابزار خاصی نیاز ندارد و یادگیری آن نیز زیاد طول نمی‌کشد و پس از کمی تمرین و آزمون و خطا، می‌توان بافتنی‌های زیبایی برای استفاده شخصی یا به عنوان هدیه آماده‌ کرد. ایجاد فُرم‌های جدید و پیاده‌سازی ایده‌های پیچیده و خلاقانه می‌تواند چالش‌های سرگرم‌کننده‌ای برای ما ایجاد کند و یک ذهنیت سازنده را در ما پرورش دهد.

بهبود وضعیت خواب

فعالیت‌های آرامش‌بخشی مثل قلاب بافی با توجه به روند تکراری و یکنواختی که دارند، می‌توانند در بهبود وضعیت خواب ما نیز موثر باشند. با توجه به این که انجام این فعالیت‌ها به کاهش سطح استرس کمک می‌کند، شاید بد نباشد این بار قبل از خواب به جای چرخیدن‌ در فضای مجازی به بافتن‌ مشغول شویم تا ببینیم انجام این کار واقعا چه نتایجی در پی دارد. خلاصه اگر در خوابیدن مشکل دارید، می‌توانید ساعات قبل از خواب خود را با انجام فعالیت‌های مشابه سپری کنید.

کاهش خطر ابتلا به آلزایمر

طبق مطالعات صورت گرفته‌ توسط کلینیک مایو که در مجله آمریکایی روانپزشکی منتشر شده‌ است، فعالیت‌هایی مثل قلاب‌بافی که ذهن و بدن را مشغول نگه می‌دارند، یکی از بهترین راه‌ها برای جلوگیری از اختلالات شناختی خفیف (MCI) هستند. اعتقاد بر این است که قلاب‌بافی می‌تواند خطر ابتلا به بیماری آلزایمر را حدود 30 تا 50 درصد کاهش دهد. انجام این فعالیت‌ها به تقویت و بهبود وضعیت حافظه کمک کرده و راهکار موثری برای جلوگیری از ضعیف شدن حافظه محسوب می‌شود.

قلاب بافی می‌تواند سودآور باشد

این هنر می‌تواند تبدیل به یک کسب و کار سودآور شود. اگر برای راه‌اندازی چنین کسب و کاری جدی هستید به برنامه‌ریزی‌ها و مقدمات خاصی نیاز دارید تا بعد از مدتی به موفقیت برسید. اما شمایی که قلاب بافی را به عنوان یک سرگرمی یا یک فعالیت هنری انجام می‌دهید نیز می‌توانید از طریق فضای مجازی برای فروش بافته‌های خود اقدام کنید. با چند ایده‌ی تازه و خلاقانه می‌توان به نتایج مثبت و قابل قبولی رسید.

جمع‌بندی

در این مطلب به معرفی هنر قلاب بافی که یکی از شاخه‌های صنایع دستی رودوزی است، پرداختیم. این هنر در قسمت‌های مختلفی از دنیا انجام شده‌ و تاریخ طولانی و البته کمی مبهم دارد. در این هنر با استفاده از یک قلاب که سر آن حالتی شبیه به قلاب ماهیگیری دارد به در هم بافتن‌ و ایجاد گره‌های خاصی در نخ‌ها پرداخته‌ می‌شود. دسترسی آسان، قیمت پایین، تنوع بالا، کاربردی بودن و عوامل مختلف دیگر، باعث شده‌ که در طول تاریخ بارها از این هنر در صنعت پوشاک و دکوراسیون منازل استفاده شود. علاوه بر این، این هنر همیشه یکی از سرگرمی‌ها و فعالیت‌های مورد علاقه زنان و دختران بوده و در خانه‌های ما نیز بافته‌هایی پیدا می‌شود که حاصل ذوق و هنر مادرها و مادربزرگ‌هایمان است.