بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1404-03-19
جشن مهرگان چیست و آیینهای باستانی مهرگان چطور برگزار میشود؟
امروزه تقویم برای ما فقط و فقط ابزاری برای شمارش روزها و دیدن رویدادهایی مانند مهرگان است. به کمک تقویم برنامهریزی کرده، قرارهایمان را تنظیم میکنیم و رویدادهای مهم را ثبت مینماییم بدون آن که توجه چندانی به بار معنایی و نمادین روزها داشته باشیم. اما نگاه مردم ایران باستان به روزها و ابزاری مثل تقویم متفاوت بود. روزها و ماههای مختلف سال در گاهشماری ایرانی بازتابی از باورها، آیینها و پیوند عمیق انسان با طبیعت و نیروهای کیهانی بودند. در تقویم اوستایی و بعدتر زرتشتی هر ماه و هر روز نام خاصی داشت که این نامها برگرفته از اسامی ایزدان، مفاهیم اخلاقی و یا عناصر طبیعت بودند.
هنگامی که نام روز و نام ماه یکی میشد، آن روز را فرخنده میدانستند و به پاس آن جشنی برپا میکردند. جشن مهرگان نیز برخاسته از همین سنت است. در واقع این جشن در روز “مهر” از ماه “مهر” برگزار میشد و و از آنجا که نام روز و ماه یکی بود، ایرانیان آن را روزی خجسته میدانستند. همچون جشن تیرگان که در روز “تیر” از ماه “تیر” برگزار میشد. اما مهرگان اهمیت ویژهای برای ایرانیان داشت و بعد از نوروز مهمترین جشن ایرانیان محسوب میشد. در این مطلب، سفر کوتاهی به دل تاریخ و داستانهای اساطیری ایران خواهیم داشت و کمی بیشتر با این جشن باستانی آشنا خواهیم شد. شناخت چنین آیینهایی به ما کمک میکند که نگاهی ژرفتر به شیوه زیست، باورها و ارزشهای نیاکانمان داشته باشیم.
جشن مهرگان
جشن مهرگان چیست و در چه روزی برگزار میشود؟
براساس منابع تاریخی، در ایران باستان بیش از 46 جشن و آیین سالانه برگزار میشد که در این بین جشنهای نوروز و سپس مهرگان از همه مهمتر بودند. مهرگان یکی از قدیمیترین جشنهای ایرانی محسوب میشود که ریشه در دوران پیش از زرتشت دارد و نمادی از آغاز فصل پاییز، زمان برداشت محصول و شکرگزاری برای نعمتهای طبیعی و پیروزی نیکی بر بدی است. جشن مهرگان از نظر زمانی با یکی از مهمترین پدیدههای طبیعی، یعنی اعتدال پاییزی همزمان است. در لحظهی اعتدال پاییزی، طول شب و روز برابر میشود. این اتفاق تنها دو بار در سال، یک بار در آغاز بهار و یک بار هم در ابتدای پاییز رخ میدهد و نشانهای از توازن طبیعت است.
اما جشن مهرگان دقیقا در چه روزی برگزار میشود؟ پاسخ دقیق به این سوال به دلیل تغییرات و اصلاحاتی که روی تقویمها اعمال شده و تفاوتی که میان تقویمهای هجری، شمسی، اوستایی و یزدگردی وجود دارد اندکی مشکل است. برخی منابع، ابتدای پاییز را زمان اصلی برگزاری مهرگان معرفی میکنند و آن را با اعتدال پاییزی (حدود 30 شهریور) همزمان میدانند. در حالی که در تقویم رسمی زرتشتی، روز شانزدهم مهر بهعنوان زمان اصلی جشن اعلام شده است. چرا که این تاریخ در تقویم زرتشتی برابر است با روز مهر از ماه مهر. به همین دلیل هم بسیاری از پژوهشگران و زرتشتیان این تاریخ را معتبرتر میدانند.
علاوه بر اینها، برخی منابع کلاسیک مثل تاریخ طبری و آثارالباقیه، دهم مهر را زمان آغاز جشن مهرگان معرفی کردهاند که البته ممکن است به نخستین روز برگزاری جشن اشاره داشته باشد. زیرا در برخی روایتها، مهرگان شش روز به طول میانجامیده و به دو بخش “مهرگان عامه” برای مردم و “مهرگان خاصه” برای درباریان تقسیم میشده است. امروزه جشن مهرگان معمولا در هفته دوم یا سوم مهرماه (اوایل اکتبر) برگزار میشود.
جشن مهرگان
تاریخچه و پیشینه جشن مهرگان
برای اینکه تصویر شفافتری از تاریخ جشن مهرگان داشته باشیم، داستان این جشن را در دو دوره تاریخی مختلف روایت میکنیم. اول نگاهی به داستانهای اسطورهای ایرانی و دوران پیش از تاریخ میاندازیم و سپس شواهد به جا مانده در دوران تاریخی را بررسی میکنیم تا بهطور کاملتری با فلسفه این جشن باستانی آشنا شویم.
مهرگان در دوران پیش از تاریخ یا اساطیری
تمدنهای باستانی قبل از اینکه تاریخ خود را به شکل مکتوب ثبت کنند باورها، روایتها و جهانبینی خود را در قالب اسطوره بیان میکردند. این دوره که تحت عنوان “دوران پیش از تاریخ” یا “دوران اساطیری” شناخته میشود، شامل داستانها و روایتهایی است که واقعیت تاریخی ندارند اما بهخوبی فرهنگ و جهانبینی مردمان دوران باستان را برای ما تصویر میکنند. در این داستانها مرز میان واقعیت و خیال در هم محو میشود و شخصیتهایی همچون جمشید، ضحاک، فریدون و کاوه آهنگر به شخصیتهای نمادینی تبدیل میشوند که هر یک نمایندهی مفهوم یا نگرشی خاص هستند.
در میان این اسطورهها، جشن مهرگان با داستان پیروزی فریدون بر ضحاک گره خورده است. طبق روایت شاهنامه فردوسی، ضحاک پادشاهی ظالم و ستمکار بود که با فریب و زور بر ایران چیره شده بود. او دو مار بر دوش خود داشت که تنها با خوردن مغز جوانان آرام میگرفتند. در این دوران تاریک، کاوه آهنگر که فرزندانش قربانی ظلم ضحاک شده بودند پرچم قیام را بلند کرده و اتحادی بین مردم ایجاد میکند. او مردم را با شاهزادهای جوان و پاکنهاد به نام فریدون همراه میسازد که پنهانی پرورش یافته و برای مقابله با ضحاک آماده شده بود. در پایان، فریدون به کمک مردم، ضحاک را شکست میدهد و در کوه دماوند به بند میکشد.
در این روایتها، روزی که فریدون ضحاک را از پا میاندازد همان روز مهرگان است. روزی که از آن پس مردم آن را بهعنوان نماد پیروزی نیکی بر پلیدی گرامی داشتند و هر ساله به یاد آن جشن بزرگی برپا کردند. در این نگاه اسطورهای، مهرگان تنها یک جشن فصلی نیست، بلکه نمادیست از پیروزی نیکی بر بدی و نور بر تاریکی که ریشه در فرهنگ و جهانبینی ایرانیان باستان دارد.
مهرگان در دوران تاریخی
با آغاز دوران تاریخی، یعنی از زمانی که اسناد مکتوب، سنگنوشتهها و گزارشهای مورخان در دسترس ما قرار میگیرد، میتوان نشانههای روشنتری از جشن مهرگان را در فرهنگ ایران باستان مشاهده کرد. اولین دورهای که میتوان تا حدی آن را مورد بررسی قرار داد، دوره مادهاست. از این دوره اطلاعات زیادی در دست نیست اما با توجه به تداوم عناصر دینی و آیینی میان مادها و پارسیان، وجود آیینی مشابه مهرگان در این دوره محتمل است. بعد از مادها به دوران هخامنشی میرسیم. شواهد به دست آمده از منابع یونانی، مثل گزنفون، به برگزاری جشنهای فصلی در این دوره اشاره دارند که ممکن است مهرگان نیز یکی از آنها بوده باشد.
این آیین در طول تاریخ ایران با ستایش “ایزد مهر” که نمادی از پیمان و دوستی و روشنایی است همراه بوده و فرصتی برای بزرگداشت نظم طبیعت، راستی و درستی محسوب میشده است. در دوران ساسانیان، مهرگان یکی از مهمترین جشنهای رسمی ایران بود و در دربار ساسانی با تشریفات ویژهای برگزار میشد. دریافت هدایای مردمی، اعلام فرمانهای تازه و برگزاری آیینهای دینی بخشی از برنامههای جشن مهرگان در این دوران بود. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه اشاره میکند که این جشن شش روز طول میکشیده و روزهای شانزدهم تا بیستویکم مهر، یعنی روز مهر تا روز رام، را در برمیگرفته است. در متون پهلوی و نوشتههای مورخان اسلامی نیز از مهرگان بهعنوان دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز یاد شده است.
آیین مهرگان
آشنایی با معانی واژه مهرگان
واژه “مهرگان” از لغت “مهر” و پسوند “گان” تشکیل شده که هر کدام از آنها معنای خاص خود را دارند. مهر، واژهایست با بار معنایی گسترده و ریشهدار در فرهنگ ایرانی که در زبان اوستایی و پارسی باستان نیز حضور دارد. پسوند “گان” هم در فارسی کهن برای نشان دادن مناسبت یا جشن به کار میرفته است. اما ریشهیابی و معناشناسی واژهی مهر، لایههای گوناگونی دارد که در ادامه نگاه مختصری به آن میاندازیم.
مهر بهعنوان ایزد
واژهی “مهر” در اصل نام یکی از ایزدان مهم آیین زرتشتی و دینهای پیشازرتشتی است که در زبان اوستایی miθra (میثره) و در سانسکریت Mitra تلفظ میشود. ایرانیان باستان، مهر را ایزد پیمان و نگهبان عهد و میثاق میدانستند و صفات گوناگونی را به او نسبت میدادند. مهر یا میترا نماد دوستی، روشنی و فروغ، بخشندگی، راستی و تسلط بود و با خورشید نزدیکی بسیاری داشت اما خدای خورشید نبود. در اوستا نیز به این موضوع اشاره شده که مهر خدای خورشید نیست، بلکه نور و پرتو آن است و وظیفه اصلیاش هدیه نور و زندگیست.
بهدلیل اهمیت فراوان این ایزد در آیین زرتشتیان، شانزدهمین روز هر ماه در گاهشماری زرتشتی به نام “مهر” نامگذاری شده بود و هنگامی که این روز با ماه مهر همزمان میشد، ایرانیان باستان جشنی برای گرامیداشت ایزد مهر برگزار میکردند. پس میتوان گفت مهرگان در اصل جشن ستایش ایزد مهر بود که هم ارزش دینی داشت و هم به تغییرات طبیعی فصلها مرتبط میشد.
مهر بهمعنای خورشید
در زبان فارسی میانه و نو “مهر” بهعنوان یکی از نامهای خورشید شناخته میشود. کمی قبل اشاره کردیم که در متون اوستایی، مهر دقیقا به معنای خورشید نیست اما از آنجا که ایزد مهر را همواره با نور، گرما و روشنایی همراه میدانستند بهتدریج معنای این واژه در ذهن مردم با خورشید یکی شد. بههمین دلیل، میتوان مهرگان را جشنی برای بزرگداشت خورشید و آغاز فصل برداشت دانست. جشنی که ایرانیان در آن پایان کار کشاورزی و فرارسیدن زمان بهرهبرداری را گرامی میداشتند.
مهر بهمعنای محبت و دوستی
در فارسی نو “مهر” مفهومی انسانیتر به خود گرفته و در معنای محبت، عشق، دلسوزی و دوستی به کار میرود. با نگاهی به سیر تحولات معنایی این واژه میتوان بسیاری از ویژگیهای ایزد مهر را همچنان در آن یافت. درواقع این تغییر معنایی نشاندهنده پیوند درونی میان عدالت و عشق و میان پیمان و اعتماد است که از صفات اصلی ایزد مهر یا میترا بودند. امروزه ایرانیان، جشن مهرگان را فرصتی برای همدلی و مهرورزی میدانند و در این روز ارزشهای انسانی نهفته در دل این واژه را یادآوری میکنند.
جشن مهرگان
جشن مهرگان به چه شکلی برگزار میشود؟
برگزاری جشن مهرگان در دوران باستان و همینطور در میان زرتشتیان معاصر با آیینها و رسوم متنوعی همراه بوده است. با نگاهی به نحوه برگزاری جشن مهرگان میتوان بهخوبی به اهمیت این آیین باستانی و جایگاه آن در زندگی مردمان ایرانزمین پی برد. در ادامه برخی از مهمترین جلوههای این جشن را مورد بررسی قرار میدهیم.
سفره مهرگانی
سفره مهرگانی یکی از ارکان اصلی جشن مهرگان است که معمولا با رنگهای شاد، بهویژه ارغوانی، پهن میشود. روی این سفره، خوراکیها و عناصری قرار میگیرند که همگی از معنایی نمادین برخوردار هستند. شیرینی، شکر، گلاب، سنجد، انار، گل همیشه شکفته، آتشدان، آینه، عود و کتاب اوستا یا شاهنامه از جمله مهمترین عناصر تشکیلدهنده سفره مهرگانی هستند. تا حدی میتوان این سفره را مشابه سفره نوروزی دانست؛ با این تفاوت که عناصر درون آن، رنگ و معنای پاییزی به خود گرفتهاند.
نیایش و ستایش ایزد مهر
در مهرگان، زرتشتیان به آتشکدهها میرفتند و با خواندن بخشهایی از “مهریشت” برای نعمتهای پاییزی، فروغ خورشید و برکت زمین سپاسگزاری میکردند. مهریشت یکی از بخشهای اوستا است که به ایزد مهر اختصاص دارد و در آن، او بهعنوان نگهبان عهد و عدالت و ناظر کردار انسانها معرفی شده است. علاوه بر این، در این روز نمازهای ویژهای نیز خوانده میشد که هدف از آن گرامیداشت نظم طبیعت و برکت زمین بود.
پوشیدن لباسهای نو و رنگارنگ
دقیقا مثل نوروز، مهرگان نیز با تازگی و پاکی همراه است. در گذشته، مردم و بهخصوص درباریان و خانوادههای اصیل در این روز لباسهای نو میپوشیدند و خود را میآراستند و خانه را تمیز میکردند. رنگهای روشن، بهویژه ارغوانی و طلایی بهطور گسترده در این روز مورد استفاده قرار میگرفتند و نشانی از خورشید و مهر بودند. تهیه رنگ ارغوانی یا بنفش در آن دوران، کار بسیار مشکلی بود و زحمت زیادی مطلبید. به همین دلیل این رنگ جایگاه ویژهای در فرهنگ ایرانی داشت و بهعنوان نمادی از اشرافیت، قدرت و تقدس شناخته میشد.
موسیقی و پایکوبی
در ایران باستان نواختن ساز، خواندن آوازهای شاد و اجرای رقصهای گروهی بخش مهمی از آیینهای جشن مهرگان بود. در دربار پادشاهان ساسانی، موسیقیدانان بزرگی مثل باربد و نکیسا در این جشنها هنرنمایی میکردند. مردم عادی نیز در میدانهای عمومی شهر و درون خانههای خود به رقص و پایکوبی مشغول میشدند. اجرای نمایشهای آیینی و روایت افسانههای کهن نیز یکی دیگر از سرگرمیهای رایجی بود که حالوهوای جشن را گرمتر میکرد. بخش عظیمی از فرهنگ و اندیشه گذشتگان از طریق همین جشنها و هنرنماییها به نسلهای بعد انتقال یافته و امروز به ما رسیده است.
خوراکیهای مخصوص و میوههای فصل
حتی خوراکیها نیز در جشن مهرگان نمادی از وفور نعمت، برکت زمین و زیباییهای طبیعت بودند. اغلب سفرهها با میوههای پاییزی آراسته میشدند. انار، سیب، به، انگور، خرمالو، سنجد، ترنج، ازگیل و انجیر میوههای رایجی بودند که هر کدام نمادی از زندگی، زایش و روشنایی محسوب میشدند. انواع آشهای گیاهی و دسرهایی مانند حلوا و نان نیز خوراکیهای دیگری بودند که بر سفره مهرگانی قرار میدادند. جالب اینجاست که برخی خانوادهها غذای خود را با دیگران، بهخصوص نیازمندان، تقسیم میکردند و اینگونه یکی از آیینهای این جشن یعنی بخشش و مهربانی را به جا میآوردند.
شهر یزد
مهمترین مراکز برگزاری جشن مهرگان در ایران
متاسفانه امروزه در ایران، جشن مهرگان بهشکل فراگیر و رسمی برگزار نمیشود. اما در برخی مناطق، بهویژه در میان زرتشتیان، این آیین باستانی هنوز زنده است و به صورت پراکنده برگزار میشود. از جمله مهمترین مراکز برگزاری جشن مهرگان در ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
یزد
شهر یزد مهمترین مرکز برگزاری مهرگان در ایران معاصر است. زرتشتیان این شهر، هر سال با حضور در آتشکدهها و نیایشگاههای سنتی این روز باشکوه را جشن میگیرند. چیدن سفرههای مهرگانی، خواندن مهریشت، پوشیدن لباسهای سفید، اجرای موسیقی سنتی و سخنرانیهای فرهنگی بخشی از برنامههایی است که در این جشنها اجرا میشود.
کرمان
در شهر کرمان و روستاهای زرتشتینشین اطراف آن نیز آیین مهرگان همچنان زنده است. زرتشتیان کرمان مراسم را با محوریت نیایشهای دستهجمعی، روشن کردن آتش مقدس، چیدن سفرههای رنگین و اجرای برنامههای فرهنگی برگزار میکنند.
جمعبندی
مهرگان یک آیین باستانیست که همچون نوروز بهشکل عمیقی با فرهنگ و اندیشه ایرانیان در هم تنیده است. روز مهرگان، روز گرامیداشت ایزد مهر و شکرگزاری برای نعمتهای پاییزیست و از سوی دیگر روایتگر پیروزی فریدون بر ضحاک و برقراری عدالت در جهان است. اگرچه مهرگان در طول تاریخ بهدلیل تحولات سیاسی، دینی و تقویمی شکلها و تاریخهای متفاوتی به خود گرفته اما جوهرهی آن یعنی مهر، پیمان، روشنایی و دوستی همچنان در حافظه فرهنگی ایرانیان زنده است.
شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری به یادآوری و پاسداشت آیینهایی همچون مهرگان نیاز داریم. شناخت این آیینها به ما کمک میکند تا پیوند عمیقتری با گذشتگان خود برقرار کرده و بهشکل قویتری ریشهها و هویت فرهنگی خود را در دنیای شلوغ و پرسرعت امروز حفظ کنیم.
لعنت بر تمام منکران اصالت ما که العان فقط زرتشتی های بیچاره این روز رو جشن میگیرند