زری بافی چیست؟ معرفی کامل هنر زربفت

زری بافی یا زَربَفت یکی از رشته‌های صنایع دستی در زمینه منسوجات است. بافت این پارچه‌های ارزشمند قدمت دیرینه‌ای در ایران دارد و به بیش از دو هزار سال قبل برمی‌گردد. در این مطلب نگاهی به این هنر پرسابقه می‌اندازیم تا ببینیم زری بافی چیست و چطور ساخته می‌شود.

زری بافی یکی از آن رشته‌های هنری ایرانی‌ست که فراز و فرودهای زیادی را در تاریخ ایران پشت سر گذاشته و امروز هر چند در برخی نقاط در حال تولید است اما می‌توان گفت بسیار کمیاب شد‌ه و در حال فراموشی‌ست.

هنری که زمانی تمام دنیا شیفته‌ی آن بود و یکی از محصولات پرطرفدار در خرید صنایع دستی ایران محسوب می‌شد.

زربفت نوعی پارچه بافتنی طرح‌دار است. یعنی برخلاف پارچه‌های سوزن‌دوزی شد‌ه، طرح‌ها در پارچه بافته می‌شوند. این پارچه معمولا بسیار ظریف و گران‌قیمت است که تار آن از ابریشم خالص و پودهای آن از نخ گلابتون است.

در ادامه با شیوه‌ی ساخت این پارچه بیشتر آشنا خواهیم شد.

زری بافی

پارچه‌ زربفت

مواد اولیه پارچه‌های زربفت شامل بهترین نوع ابریشم طبیعی و گلابتون است.

گلابتون رشته‌ای سیمی بسیار نازک می‌باشد که درون آن یک رشته نخ ابریشم قرار دارد و روی آن لایه‌ای از زر (طلا) کشید‌ه شد‌ه است. چیزی که باعث درخشش و ارزش پارچه‌های زربفت می‌شود، همین گلابتون می‌باشد.

در ساخت این پارچه نیز مانند بسیاری از منسوجات بافتنی از دو گروه نخ تار و پود استفاده می‌شود. در زری بافی سنتی جنس نخ تار و نخ پود از ابریشم بوده و به همین دلیل دارای شفافیت و لطافت خیره‌کننده‌ای است. نکته‌ی دیگر در بافت این پارچه‌ها استفاده از نخ‌های نازک زرین یا سیمین (گلابتون) در پود پارچه می‌باشد.

رنگ‌بندی این پارچه چندان پیچید‌ه نیست و بافنده با استفاده از همین رنگ‌بندی ساده طرح و نقش منحصر‌به‌فردی به وجود می‌آورد.

در طول تاریخ برای ساخت این پارچه از ابریشم خالص استفاده می‌شد اما امروز این پارچه را با الیاف پشمی، پنبه یا الیاف مصنوعی نیز می‌سازند.

بیشتر بخوانید: چرم دوزی چیست؟ ابزار مورد نیاز برای شروع آموزش

پارچه زربفت

تاریخچه زری بافی

بنا بر روایات تاریخی، بافت پارچه‌هایی که در متن و نقوش آن‌ها از نخ‌های گلابتون استفاده شد‌ه به هفت هزار سال قبل می‌رسد.

در زمان هخامنشیان بافت پارچه‌های زربفت بدون شک مرسوم بود‌ه؛ در نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید، شوش و پاسارگاد، نقوشی در حاشیه لباس شاهان و درباریان به چشم می‌خورد که نشان می‌دهد پارچه‌ی لباس آن‌ها زربفت بوده.

در دوران ساسانیان زری‌ بافی در اوج کیفیت و زیبایی خود به سر می‌برد و محبوبیت آن به سرزمین‌های دیگر نیز رسید‌ه بود. بسیاری از بافته‌های این دوران در کلیساها و موزه‌های غرب به یادگار مانده‌اند.

بعد از ورود اسلام به ایران تولید این پارچه‌ها رو به افول رفت. پوشید‌ن زربفت حرام اعلام شد و بافندگی از درخشش و پیشرفت افتاد. هنرمندان این حوزه با تمام سختی و مشقتی که بر سر راه داشتند، توانستند این هنر اصیل را زنده نگه دارند و کم‌کم در دوران سلجوقیان به شکوه گذشته برگردانند. در این دوره پیچیده‌ترین و ظریف‌ترین نقشه‌ها بافته می‌شد.

بیشتر بخوانید: چادر شب چیست؟ معرفی صنایع دستی چادرشب بافی

صنایع دستی زری بافی

بعد از حمله مغولان

بعد از حمله‌ی مغولان به ایران، هنر رو به خاموشی رفت. خرابی و ویرانی به جان مردم و تمدن ایرانی افتاد‌ه بود و بستری برای رشد و پیشرفت فرهنگ و هنر وجود نداشت. بعدتر وقتی که مغول‌ها در تلاش برای احیای فرهنگ و تمدن ایران بودند به موفقیت چشم‌گیری نرسیدند. اوضاع رو به بهبودی نرفت اما در این دوره تغییرات زیادی در طرح و نقشه‌ی پارچه‌های زربفت به وجودآمد که البته این تغییرات به هیچ عنوان جنبه‌ی مثبتی نداشت و تحت تاثیر سبک‌های چینی و مغولی بود.

اوضاع به همین منوال پیش رفت تا اینکه در دوران صفویان، بار دیگر شاهد پیشرفت و درخشش هنر در ایران بودیم. در دوران صفویه هنر و تمدن ایرانی شکوه و جلال گذشته را به دست آورد. شاه عباس در اصفهان کارگاهی به نام کارگاه شاهی ساخت و از هنرمندان زری باف خواست در آن کار کنند. این کارگاه به شکل انحصاری برای دربار شاه پارچه‌های بسیار نفیس می‌بافت.

ستاره‌ی بخت هنر و پارچه بافی ایران باز هم در ادوار بعدی رو به خاموشی گرایید و دوران افشاریان و زندیان و قاجاریان نیز ادامه‌ای از روند نزولی هنر زری بافی بود. بعد از گذشت سال‌ها در دوران پهلوی بر حسب اتفاق نمونه‌ای از پارچه‌های زربافت به دست رضاشاه می‌رسد و مورد پسند او قرار می‌گیرد. اینگونه بار دیگر احیای زری بافی آغاز می‌شود. دوباره کارگاهی راه‌اندازی شد‌ه و رونقی در تولید پارچه‌های زربفت پدید می‌آید.

پس از انقلاب به دلیل عدم استفاده از این منسوجات، تولید آن‌ها محدود شد. اکنون نیز تعداد انگشت‌شماری از افراد در نقاط مختلف ایران در حال بافت این پارچه‌های زیبا و چشم‌نواز هستند.

زری بافی

کاربرد زری بافی چیست

از این پارچه‌ها در لباس و تن‌پوش پادشاهان، وزیران، بزرگان و درباریان استفاده می‌کردند. کاربرد دیگر پارچه‌های زربفت در دربار شاهان هدیه داد‌ن آن به بزرگان و مقامات سرزمین‌های دیگر بود که هدیه‌ای ارزشمند محسوب می‌شد.

اما امروز از این پارچه‌ها در وسایل تزئینی مثل پرده، رومبلی، بالش و حتی لحاف کرسی استفاده می‌شود. همچنین کارکرد دیگری که بسیار رواج دارد استفاده از آن در لباس‌های محلی می‌باشد.

بیشتر بخوانید: هنرهای دستی درآمدزا ایران کدام است؟ معرفی کسب و کار خانگی

مهم‌ترین مراکز زری بافی و تولید گلابتون

مشهورترین مراکز تولید منسوجات در دوران صفویه، شهرهای کاشان، یزد، اصفهان، هرات، رشت، تبریز، مشهد، قم و ساوه بودند. اما کاشان و یزد و اصفهان در تولید این پارچه‌ها سرآمد دیگر شهرها بودند.

محل تولید گلابتون ایرانی نیز در اصفهان و تبریز و همچنین شهرهایی مثل قم، رشت، ساوه و کاشان است. نوع خارجی گلابتون نیز در بازار وجود دارد که در کشور هند تولید و از آنجا وارد ایران می‌شود. گلابتون در سه نوع درشت، نازک، ریز و گلابتون زنجیره‌ای (حلقه‌ای شکل به رنگ سفید و زرد) تولید می‌شود.

امروز دیگر کم‌تر کسی سختی‌های این کار را به جان می‌خرد اما روزگاری این پارچه‌های زربفت شهره‌ی عام و خاص در کل دنیا بودند و جایگاه ویژه‌ای در دربار شاهان و کلیساها داشتند.

ایران قرن‌ها تولیدکننده‌ اصلی پارچه‌های زربفت برای دربار و کلیساهای جهان از لندن تا توکیو بود. امروز هم نمونه‌های باقی‌مانده از این پارچه‌ها در موزه‌های زیادی در کشورهای مختلف دنیا وجود دارد که نشانی از اهمیت و ارزش این منسوجات است.

موزه آرمیتاژ در سن‌پترزبورگ، موزه متروپولیتن در نیویورک و موزه کاخ کرملین در مسکو از معروف‌ترین موزه‌هایی هستند که قطعاتی از زربفت‌های عهد ساسانی و صفوی را در مجموعه‌ی خود دارند.