بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1404-02-28
جشن سده چیست؟ تاریخچه و آیینهای باستانی + روش برگزاری
اگر کمی با ادیان و باورهای کهن ایرانی آشنا باشید، به خوبی میدانید که در این ادیان هر ماه و حتی هر روز از سال نام ویژهای داشته و در ماههای مختلف سال، جشنها و آیینهای خاصی برگزار میشده است. شب یلدا، جشن سده، جشن مهرگان، جشن تیرگان و… از جمله مهمترین مناسبتها در گاهشمار ایرانی هستند که هنوز هم در فرهنگ ما جایگاه ویژهای دارند.
در فرهنگ ایرانی، این جشنها علاوه بر این که بهانهای برای شادی بودند، راهی برای نکوداشت عناصر بنیادین طبیعت (آب، آتش، خاک و باد) و همچنین ستایش نظم کیهانی نیز محسوب میشدند. در این مطلب، بهشکل جامعی داستان “جشن سده” را مرور میکنیم و کمی بیشتر با تاریخچه و شیوههای برگزاری این جشن باستانی آشنا میشویم. شناخت این جشنها به ما کمک میکند تا درک عمیقتری از پیشینهی فرهنگی خود به دست آوریم و تصویر دقیقتری از جهانبینی نیاکانمان داشته باشیم.
پس اگر شما نیز درباره این جشنها و آیینهای ایرانی کنجکاوید و به تاریخ این کشور علاقه دارید حتما تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.
جشنهای باستانی ایرانی
جشن سده چیست و چه زمانی برگزار میشود
امروز، همهی ما از مدتها قبل با شور و اشتیاق منتظر فرا رسیدن نوروز میمانیم و به زیبایی این عید باستانی را گرامی میداریم. اما چه حیف که بسیاری از جشنها و آیینهای مشابه نوروز را بهخوبی نمیشناسیم و یا کمتر برای برگزاری آنها اشتیاق داریم. جشن سده یکی از کهنترین آیینهای ایرانی است که حتی قدمتی بیش از عید نوروز دارد. این جشن در شامگاه 10 بهمن برگزار میشود و آیینی برای گرامیداشت آتش و روشنایی است. درواقع، سده نمادی از پیروزی نور بر تاریکی و غلبه خورشید بر سرمای سخت زمستان است.
در این مراسم، مردم با روشن کردن آتشهای بزرگ، گرد هم میآیند تا از گرما و نور آن بهرهمند شوند و به درگاه خداوند نیایش کنند. جشن سده، بیش از آن که مراسمی دینی باشد آیینی ملی و ایرانی است که به اهمیت نور، آتش و انرژی اشاره دارد. امروز این جشن باستانی در میان اقشار مختلف جامعه از مسلمان و زرتشتی گرفته تا مسیحی و یهودی به عنوان یک جشن ملی رواج دارد. جالب است بدانید که در تاریخ 15 آذر 1402 در پروندهای مشترک به نام ایران و تاجیکستان، جشن سده بهعنوان بیستوچهارمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد. “سده” آیینی است متعلق به تمام ایرانیان و آریاییها که البته به بسیاری از کشورهای همسایه نیز راه یافته است.
تاریخچه جشن سده
تاریخچه و پیشینه جشن سده
جشن سده که هر سال در دهمین روز بهمن ماه برگزار میشود یکی از آن آیینهاییست که برای شناخت دقیقتر آن باید به دو دوره تاریخی متفاوت رجوع کنیم. ابتدا، دورهای که تحت عنوان دوران اسطورهای یا پیش از تاریخ شناخته میشود و سپس دورهای که تحت عنوان دوران تاریخی مورد بررسی قرار میگیرد. بررسی این دو دوره به ما کمک میکند تا دید کاملتری نسبت به این آیین باستانی و ریشههای تاریخی آن به دست بیاوریم.
جشن سده در دوران اسطورهای و پیش از تاریخ
شواهد به دست آمده از متون کهن ایرانی، ریشههای جشن سده و شکلگیری این آیین را تا دوران اسطورهای ایران به عقب میبرد. این دوره که در روایات ملی مانند شاهنامه فرودسی بازتاب یافته، شامل پادشاهانی همچون کیومرث، هوشنگ، طهمورث و جمشید است. در این روایات، کشف آتش به هوشنگشاه نسبت داده میشود. داستان از این قرار است که هوشنگ و همراهانش به کوه میروند و ماری سیاه با چشمانی سرخ میبینند که از دهانش دود خارج میشود. هوشنگ، سنگی به سمت مار پرتاب میکند اما مار میگریزد و سنگ پس از برخورد به صخره جرقه میزند و آتشی در میان سنگ شعلهور میشود.
هوشنگ این رخداد یعنی کشف آتش را نشانهای ایزدی میبیند و جشنی برای گرامیداشت این موهبت برپا میکند که امروز ما این جشن را با نام “جشن سده” میشناسیم. در اسطورههای ایرانی، آتش مظهر فروغ ایزدی و یکی از عناصر مقدس چهارگانه محسوب میشود. به همین دلیل برگزاری جشن سده و همینطور گرامیداشت آتش در این روز، بهشکل نمادین به پیروزی نور و دانش بر تاریکی و جهل اشاره دارد. البته باید در نظر داشت که نمیتوان این روایات و داستانهای اسطورهای را بهعنوان مستندات تاریخی پذیرفت.
Sadeh Festival
جشن سده در دوران تاریخی
صرفنظر از این داستانها و اساطیر زیبای ایرانی میتوان رد پای جشن سده را در دوران تاریخی ایران نیز جستوجو کرد. بهویژه در دوران ساسانیان که از قرن سوم تا قرن هفتم میلادی بر ایران حکومت میکردند، این جشن با حمایت حکومت و موبدان زرتشتی بهشکل باشکوهی برگزار میشد. افروختن آتشهای بزرگ، دعا و نیایشهای دستهجمعی و گردهماییهای عمومی از جمله رویدادهای اصلی این آیین بودند.
یکی از منابع تاریخی ارزشمندی که در آن بهشکل مفصلی به جشن سده پرداخته شده، کتاب آثارالباقیه نوشته ابوریحان بیرونی است. در این کتاب، ابوریحان بیرونی دهمین روز بهمن ماه را بهعنوان تاریخ برگزاری جشن سده معرفی میکند و توضیح میدهد که در این روز، ایرانیان آتشهای بزرگی برپا کرده تا از شر سرما، تاریکی و نیروهای اهریمنی در امان بمانند.
بعد از فروپاشی حکومت ساسانیان و ورود اسلام به ایران، جشن سده و بسیاری از آیینهای باستانی دیگر به حاشیه رانده شدند. اما غنای فرهنگی ایرانیان و پیوند عمیق آنها با این آیینهای کهن به احیای این جشنهای باستانی در طول تاریخ کمک کرده و حیات چنین آیینهایی را تضمین نموده است.
مراسم سده
علت نامگذاری جشن سده
حالا که کمی با تاریخچه جشن سده آشنا شدیم، بهتر است به دلایل نامگذاری این جشن و معنای واژه “سده” نیز بپردازیم. درباره وجه تسمیهی لغت “سده” روایتهای گوناگونی در منابع تاریخی و ادبی نقل شده است. در ادامه، مهمترین دیدگاههایی را که درباره علت نامگذاری جشن سده مطرح شده بررسی میکنیم تا چند قدم به معانی نهفته در این نام نزدیکتر شویم.
صد روز پس از آغاز زمستان
یکی از روایتهای رایج درباره علت نامگذاری جشن سده به زمان برگزاری این جشن مربوط میشود که دقیقا مصادف با صدمین روز زمستان است. اما چطور دهم بهمن با صدمین روز زمستان مصادف میشود؟ نکته اینجاست که در گاهشماری ایرانیان باستان، سال به دو بخش گرم و سرد تقسیم میشد. بخش سرد سال تقریبا از اول مهر ماه شروع میشد و تا پایان اسفند ماه ادامه داشت. حالا اگر ابتدای مهر ماه را شروع زمستان بدانیم، جشن سده دقیقا با دهمین روز بهمن ماه همزمان میشود.
روایت شاهنامه فردوسی
طبق روایت موجود در شاهنامه فردوسی، پس از این که هوشنگشاه آتش را کشف کرد، دستور داد جشن بزرگی برپا کنند و به شادی و پایکوبی مشغول شوند. در این مراسم، صد نفر از مردم گرد هم آمدند و آتش را پاس داشتند. به همین دلیل، برخی معتقدند که واژه “سده” به حضور این صد نفر در نخستین جشن اشاره دارد.
فروهر
روایت ابوریحان بیرونی
روایت دیگری که در مورد این جشن باستانی شهرت دارد، در کتاب التفهیم نوشته ابوریحان بیرونی آمده است. بیرونی درباره جشن سده اینگونه مینویسد: «سده گویند یعنی صد و آن یادگار اردشیر بابکان است و در علت و سبب این جشن گفتهاند که هرگاه روزها و شبها را جداگانه بشمارند، میان آن و آخر سال عدد صد بدست میآید و برخی گویند علت این است که در این روز زادگان کیومرث -پدر نخستین- درست صد تن شدند و یکی از خود را بر همه پادشاه گردانیدند و برخی برآنند که در این روز فرزندان مشی و مشیانه به صد رسیدند و نیز آمده: شمار فرزندان آدم ابوالبشر در این روز به صد رسید.»
روایت دکتر مهرداد بهار
دکتر مهرداد بهار، اسطورهشناس برجسته ایرانی، در کتاب “جستاری چند در فرهنگ ایران” دیدگاه کاملا متفاوتی درباره جشن سده مطرح کرده است. دکتر بهار با استفاده از مطالعات زبانشناختی و اسطورهشناسی، نشان میدهد که “سده” به معنای “ظهور” و “آشکارگی” است و ریشه آن به واژه فارسی میانهی Sadag باز میگردد که از Sand به معنای “به نظر رسیدن” مشتق شده است. بنابراین، برخلاف تصور رایج، سده ارتباطی با عدد صد ندارد. اما این ظهور و آشکارگی دقیقا به چه چیزی اشاره میکند؟
طبق نظریه دکتر بهار، سده در اصل جشن چله خورشید است. در فرهنگ ایرانی، جشن گرفتن و گرامیداشت روز چهلم پس از تولد یا مرگ، سنت دیرینهای محسوب میشود. حتی امروزه نیز در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران، چهلمین روز پس از تولد نوزادان را جشن میگیرند. در تقویم آیینی ایرانیان باستان، خورشید پس از طولانیترین شب سال یعنی در شب یلدا دوباره متولد میشود و جشن سده، درواقع چلهی این نوزاد تازه متولدشده است.
جشنهای باستانی ایران
جشن سده به چه شکلی برگزار میشود
شیوه برگزاری جشنها و آیینهای باستانی در دورههای تاریخی مختلف و مناطق جغرافیایی گوناگون، شکلهای متفاوتی به خود گرفته است. اما برخی عناصر در این جشنها هنوز ثابت ماندهاند و بهطور مشترک در مناطق مختلف دیده میشوند. در ادامه با نحوه برگزاری جشن سده آشنا میشویم که بهخوبی نشاندهنده پیوند عمیق این آیین با زندگی و فرهنگ ایرانیان است.
گردآوری هیزم و آمادهسازی آتش
آتش، رُکن اصلی جشن سده است. مردم از چند روز قبل به جمعآوری هیزم و شاخههای خشک و بوتهها مشغول میشوند و آنها را در محل مناسبی که اغلب میدان روستا، دامنه کوه و یا کنار آتشکده است قرار میدهند تا در روز جشن برای افروختن آتش بزرگ آماده باشند.
نیایش و خواندن دعا
با فرا رسیدن شامگاه دهم بهمن، موبدان زرتشتی با پوشیدن لباسهای سفید و روبندهای مخصوص، مراسم نیایش را آغاز میکنند. آنها همانطور که مشعلها را در دست گرفتهاند، در حالی که گاتها و بخشهایی از اوستا را میخوانند، سه بار به دور توده هیزم میچرخند. سپس آتش را از چهار جهت روشن میکنند.
جشن سده
جشن و شادی
مگر میتوان جشنی را بدون آواز و شادی تصور کرد؟ در جشن سده نیز مردم پس از روشن کردن آتش دور آن جمع میشوند. و سپس با خواندن سرودهای ملی و مذهبی، نقالی، شاهنامهخوانی و اجرای رقصهای آیینی به جشن و شادی میپردازند. در برخی مناطق نیز غذاها و شیرینیهای خاصی به مناسبت این جشن تدارک دیده میشود.
آیینهای نمادین
در گذشته، بعد از این که شعلههای آتش فروکش میکرد افراد با اسب از روی آتش میپریدند که نمادی از پیروزی نور بر ظلمت و گذر از تاریکی به روشنایی بود. علاوه بر این، کشاورزان خاکستر باقیمانده از آتش را بر زمینهای خود میپاشیدند و باور داشتند این کار موجب برکت و حاصلخیزی زمینشان میشود. هنوز هم بسیاری از این آیینهای نمادین در مناطقی مانند کرمان و یزد به زیبایی برگزار میشوند.
آتش 1500 ساله آتشکده بهرام
بیشتر بخوانید: آتشکده بهرام یزد – داستان آتشی که 1500 سال خاموش نشد
مهمترین مراکز برگزاری جشن سده در ایران
امروز میتوان مهمترین مراکز برگزاری جشن سده را در مناطقی که بیشترین جمعیت زرتشتی را دارند یافت. زرتشتیان در دهم بهمن هر سال با شکوه فراوان و با به جا آوردن آیینها و مناسک این جشن، شبی به یادماندنی و خاطرهانگیز میسازند که نظیر آن را کمتر میتوان در جایی دید. البته که سده آیینی ملیست و در طول این جشن مردم و اقشار مختلف جامعه، صرف نظر از دین و گرایشهای مذهبی، دست در دست هم داده و میراث چندین هزار ساله خود را پاس میدارند. در ادامه برخی از مهمترین مراکز برپایی جشن سده در ایران را به اختصار معرفی میکنیم تا شاید شما نیز دهم بهمن امسال را بهشکل متفاوتی در یکی از این شهرها بگذرانید.
جشن سده در یزد
شاید بتوان یزد را بهعنوان مهمترین مرکز برگزاری جشن سده در ایران معرفی کرد. این جشن در روز دهم بهمن ماه با حضور گسترده زرتشتیان و بسیاری از غیرزرتشتیان برگزار میشود. در این روز، مردم در محوطههای باز مانند باغها یا نزدیک آتشکدهها دور هم جمع میشوند. هیزمها را روی هم میچینند و با خواندن اوستا و نیایشهای آیینی هنگام غروب آتشی بزرگ روشن میکنند. این مراسم باستانی معمولا در شهرهای یزد، میبد و اردکان و همینطور در روستای چَم از توابع شهرستان تفت با حالوهوای اصیلتری برگزار میشود.
آیین جشن سده
جشن سده در کرمان
پس از فروپاشی حکومت ساسانیان، جشن سده در محلههای زرتشتی کرمان بهصورت جداگانه برگزار میشد. در زمان حکومت صفویان بود که بار دیگر این آیین باستانی انسجام یافت و تا امروز، نزدیک به 400 سال است که در کرمان بهصورت عمومی و همگانی برگزار میشود. در طی این جشن که آن را با نام “سدهسوزی” نیز میشناسند، ابتدا موبدان با مشعلها و لالههای روشن به پشتههای هیزم نزدیک میشوند و پس از خواندن دعا و نیایش، آتش را از چهار طرف روشن میکنند. با روشن شدن آتش، مردم به شادی و پایکوبی میپردازند و در نهایت خاکستر باقیمانده از آتش را جمعآوری میکنند تا روی زمینهای خود بپاشند.
آتشکده دولتخانه کرمان، باغچه بداغآباد و برخی روستاهای اطراف بافت، سیرجان و جیرفت از جمله مهمترین مراکزی هستند که هر ساله جشن سده در آنها برگزار میشود. در سالهای اخیر، جشن سده کرمان بهعنوان یک رویداد فرهنگی و ملی مهم با استقبال قابلتوجهای از سوی گردشگران روبهرو شده است. خوشبختانه همین موضوع به احیای بیشتر این آیین باستانی در آینده کمک فراوانی خواهد کرد.
جمعبندی
گاهشمار ایرانیان باستان، سرشار از جشنها و آیینهای باشکوهی است که هر کدام داستانها و فلسفهی خاص خود را دارند. جشن سده نیز یکی از همین آیینهاست که در باورهای اسطورهای و طبیعتمحور ایرانیان باستان ریشه دارد. این جشن، روایت پیروزی نور بر تاریکی، گرما بر سرما و نظم بر آشفتگی است که هر سال در دهمین روز بهمن ماه برگزار میشود. در این مطلب، تلاش نمودیم تا کمی بیشتر با فلسفه و تاریخچهی این مراسم کهن آشنا شویم و معانی نهفته در دل آن را جستوجو کنیم. آشنایی با چنین آیینهایی میتواند دریچههای جدیدی به روی ما باز کند تا از زاویهای متفاوت به فرهنگ ایرانزمین و باورهای نیاکان خود نگاه کنیم و آگاهیمان را گسترش دهیم.
