مشبک کاری چیست؟ معرفی کامل انواع هنر مشبک‌کاری

مشبک کاری یکی از صنایع دستی بسیار ظریف و زیبایی است که هم در هنر و هم در معماری مورد استفاده قرار می‌گیرد. انواع میز و صندلی مشبک کاری شده، زیورآلات، تابلوهای هنری و… نمونه‌هایی از آثار آن در جهان هنر و صنعت هستند. از طرف دیگر، جلوه‌ی بسیار زیبایی از این هنر را نیز می‌توان در معماری بسیاری از بناهای تاریخی ایران و کشورهای دیگر مشاهده کرد. به خصوص درها و پنجره‌هایی که به این هنر ظریف و چشم‌نواز مزین گشته‌اند از جلوه و گیرایی بسیار زیادی برخوردارند و بیننده را مات و مبهوت خود می‌کنند. البته که محصولات و آثار این هنر شده‌ دارای تنوع بسیار بالایی هستند و این هنر به شیوه‌های گوناگون و بر زمینه‌های مختلفی قابل اجرا است.

در ادامه این مطلب کمی دقیق‌تر با این هنر ارزشمند آشنا خواهیم شد و نگاهی به تاریخچه آن خواهیم انداخت. مشبک کاری یکی از هنرهایی است که برای آن تاریخی طولانی متصور شده‌اند و قدمت آن را تا زمان زندگی انسان در خانه‌ها و پناهگاه‌های اولیه عقب می‌برند. بعد از آشنایی با تاریخ به معرفی ابزار و انواع آن خواهیم پرداخت و در نهایت مراحل اجرای این هنر را شرح می‌دهیم. اما در قدم اول برای ورود به دنیای این هنر شگفت‌‎انگیز باید ببینیم مشبک کاری دقیقا چیست و تعریف دقیق‌تری از آن به دست بیاوریم؟!

صنایع دستی مشبک

مشبک کاری چیست

هنری است که در آن با ایجاد سوراخ یا حفره بر زمینه‌هایی مثل چوب، فلز، سنگ، سفال، چرم، پارچه، عاج و… نقش و نگارهای ظریفی ایجاد کرده و لوازم تزئینی و دکوراتیو مختلفی می‌سازند. مشبک کاری اصطلاح انعطاف‌پذیری است و طیف گسترده‌ای از تکنیک‌ها را در برمی‌گیرد. چه سوراخ‌های موجود در زمینه با اضافه شدن و در کنار هم قرار گرفتن قطعات ایجاد شده باشند و چه به طور مستقیم از خود زمینه برش خورده باشند ما با هنر مشبک کاری رو به رو هستیم. همچنین بسیاری از آثار در این هنر با استفاده از قالب‌سازی و در یک مرحله تولید می‌شوند و در نمونه‌های دیگری حفره‌ها و سوراخ‌ها با مواد مختلفی مثل شیشه‌های رنگی پوشانده می‌شوند.

اما در تمامی این آثار می‌توان از طریق سوراخ‌ها آنسوی جسم را دید و یا حداقل شاهد عبور نور از آن بود. به همین دلیل نیز می‌توان از گذشته‌های دور به کارگیری این هنر را در معماری کشورهای مختلف دید. با وجود درها و پنجره‌های مشبک کاری شده نور و هوای تازه به راحتی و زیبایی هر چه بیشتر وارد فضای خانه می‌‎شد و تفکیک فضاهای بیرونی و داخلی به بهترین شکل صورت می‌گرفت.

در تعریف ساده‌تر به معنی پنجره‌پنجره یا شبکه‌شبکه کردن سطوحی مثل چوب یا فلز است به طوری که بتوان نمای آنسوی آن را دید و هوا و نور به راحتی از آن عبور کند. این کار هنری پرزحمت و ظریف است و به مهارت و تجربه فراوانی نیاز دارد. این هنر در معماری بسیاری از بناهای تاریخی ایران و جهان به کار رفته‌ و در ساخت بسیاری از محصولات و آثار هنری مختلف مثل کوزه و انواع ظروف مشبک کاری شده، جعبه، جاشمعی، میز و صندلی، پارتیشن، تابلوهای هنری، زیورآلات و… مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مشبک کاری چیست

نگاهی به تاریخچه مشبک کاری

مشبک کاری در ابتدا نه به عنوان یک هنر بلکه در پاسخ به برخی نیازهای افراد در زندگی روزمره به وجود آمد. انسان‌هایی که در خانه‌ها و پناهگاه‌های اولیه زندگی می‌کردند برای تامین نور و تهویه مناسب هوا، روزنه‌هایی در دیوارهای سنگی و گلی ایجاد کردند. اما خطر حمله حیوانات وحشی و جانوران موذی و همچنین سرما و رطوبت و نم‌زدگی همچنان آن‌ها را تهدید می‌کرد. به همین دلیل آن‌ها پنجره‌های خود را با پوست حیوانات، برگ گیاهان، چوب و سنگ‌هایی که سوراخ شده و به اصطلاح مشبک کاری شده‌ بود، می‌پوشاندند.

با شکل‌گیری تمدن‌ها و پیشرفت صنایع و هنرهای مختلف در طی قرن‌ها، این هنر نیز دچار تحولاتی شد و به عنوان یکی از ظریف‌ترین و باشکوه‌ترین رشته‌های هنری و به شکلی که امروز ما می‌شناسیم پا به عرصه حیات گذاشت. یعنی دیگر تنها برای رفع نیازهای مردم نبود که صنعتگران به ساخت این محصولات می‌پرداختند. آن‌ها با ترکیب هنر و صنعت آثاری خلق کردند که از نظر فرهنگی و هنری نیز ارزشمند و قابل احترام بود.

این حرفه بر زمینه‌های مختلفی مثل چوب، سنگ، فلز، استخوان، چرم، پارچه، شیشه و… اجرا می‌شود اما در این بین چوب، فلز و سنگ شناخته‌شده‌ترین زمینه‌های مشبک کاری هستند و می‌توان نمونه‌های ارزشمند بسیاری از مشبک کاری روی این مواد را یافت. البته که مشبک کاری بر زمینه‌های مختلفی انجام می‌شود و هر کدام از این زمینه‌ها و مواد نیز کاربردها و زیبایی‌های خاص خود را دارند. اما چوب، سنگ و فلز به این دلیل که کاربرد بیشتری در زندگی انسان داشتند و از قابلیت‌های بیشتری برخوردار بودند، به عنوان اصلی‌ترین زمینه‌های مشبک کاری مورد استفاده قرار گرفتند. اکنون نیز فلز، سنگ و به خصوص مشبک کاری چوب از مهم‌ترین صنایع دستی و هنرهای سنتی ایران و جهان محسوب می‌شوند.

انواع مشبک کاری

انواع مشبک کاری

این حرفه، صرف نظر از زمینه و موادی که برای ساخت آن مورد استفاده قرار می‌گیرد به دو صورت اجرا می‌شود. تفاوت این دو روش در شیوه اجرای طرح و شکل‌دهی به زمینه است.

مشبک کاری کامل

این نوع مشبک کاری به صورت یکپارچه و بدون استفاده از چسب، بر زمینه‌های مختلف اجرا می‌شود. در این روش، هنرمند به وسیله اره مویی و ابزار مختلف طرح را در زمینه‌ای که کامل و یکپارچه است ایجاد می‌کند و سوراخ‌ها و شبکه‌شبکه‌های طرح را بر سطح یکدست زمینه به وجود می‌آورد. یکپارچه بودن زمینه، پیچیدگی اجرای طرح را دو چندان می‌کند و به همین دلیل انجام این حرفه به مهارت و تجربه فراوانی نیاز دارد. علاوه بر این، هر گونه اشتباهی در برش و اجرای آن به کل کار آسیب وارد می‌کند و در اغلب موارد غیرقابل جبران است.

مشبک کاری منفصل

در روش منفصل خبری از زمینه‌های یکدست و یکپارچه نیست و آثاری که با این روش ساخته می‌شوند از قسمت‌های منفصل و جداگانه‌ای تشکیل شده‌اند که به صورت جداگانه برش خورده و سپس به یکدیگر متصل می‌شوند. در این روش که اندکی ساده‌تر از مشبک کاری کامل است می‌توان اشتباهات و خطاهای به وجود آمده را تا حد قابل قبولی برطرف کرد. روش منفصل، با عنوان مشبک کاری جداجدا نیز شناخته می‌شود.

پارتیشن مشبک

مشبک کاری روی چه زمینه‌هایی انجام می‌شود

این حرفه بر زمینه‌های مختلفی انجام می‌شود اما هر چه زمینه مورد نظر امکانات بیشتری را در اختیار هنرمند قرار دهد در نهایت با اثر مرغوب‌تر و مقاوم‌تری رو به رو خواهیم بود. از بین تمامی زمینه‌های مناسب برای مشبک کاری چوب دارای ویژگی‌هایی است که آن را از سایر مواد متمایز می‌کند. اوج هنر مشبک کاری روی چوب را می‌توان در بسیاری از بناهای تاریخی و درب‌ها و پنجره‌ها شده‌ مشاهده کرد. علاوه بر چوب، زمینه‌های دیگری مثل فلزات، سنگ‌ها، چرم، استخوان حیوانات، پارچه و… نیز برای اجرای مشبک کاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. در ادامه به شکل دقیق‌تری را بررسی می‌کنیم.

مشبک کاری روی چوب

چوب در طول تاریخ به عنوان یکی از مناسب‌ترین زمینه‌ها برای مشبک کاری در ساخت در و پنجره‌های مشبک کاری شده‌ و محصولات مشابه دیگر مورد استفاده قرار می‌گرفت و همین امروز نیز یکی از مهم‌ترین مواد اولیه مشبک کاری است. مشبک کاری روی چوب هم به صورت کامل و یکپارچه و هم به صورت منفصل و جداگانه انجام می‌شود. چوب‌های درخت ساج، گردو و چنار مناسب‌ترین چوب‌ها برای ساخت اشیاء و آثار مشبک کاری هستند که در ادامه با ویژگی‌های هر کدام آشنا می‌شویم.

بیشتر بخوانید: صنایع دستی چوبی – معرفی انواع روش ساخت محصولات چوبی

چوب درخت ساج

ساج درختی از تیره نعناعیان است که اغلب در کشورهای هندوستان، اندونزی و برمه می‌روید. چوب این درخت به دلیل سختی و مقاومت بالایی که دارد به «چوب سخت هند شرقی» معروف است. از این چوب برای قاب‌بندی و روکش بدنه قایق، ساخت میز و صندلی و اثاث خارج از منزل یا داخل حمام و کشتی‌های چوبی استفاده می‌کنند. روغنی بودن، فشردگی و سختی زیاد باعث شده که این چوب در برابر پوسیدگی و کرم خوردگی مقاوم باشد و در شرایط آب و هوایی سخت آسیبی نبیند. و دقیقا به همین دلایل به عنوان یکی از مناسب‌ترین چوب‌ها برای مشبک کاری و تولید آثار هنری مرتبط با چوب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مبلمان مشبک

چوب درخت گردو

چوب گردو در دسته چوب‌های مقاوم و مستحکم قرار می‌گیرد اما در فضاهای باز و در برابر رطوبت و گرما دچار پوسیدگی می‌شود. غیر از این موضوع، چوب این درخت در برابر ضربه، ساییدگی و فرسایش مقاومت بالایی دارد و از تنوع رنگی بالایی نیز برخوردار است. نقوش طبیعی زیبا و رنگ‌های متنوع این چوب، سبب شده تا در تولید بسیاری از محصولات و آثار هنری مورد استفاده قرار بگیرد. ویژگی‌هایی مثل امکان رنده و اره آسان، صیقل‌پذیری، جلاپذیری، شکل‌پذیری، قابلیت چسب‌خوری و میخ‌خوری و مقاومت در برابر ضربه نیز بر محبوبیت و استفاده گسترده از این چوب افزوده است.

از چوب گردو در ساخت آثار مشبک کاری، منبت‌کاری، معرق‌کاری و هنرهای چوبی دیگر، ساخت مبلمان و میز و صندلی، آلات موسیقی، نمای ساختمان، کفپوش، ساخت قنداق اسلحه و… نیز استفاده می‌شود.

چوب درخت چنار

چوب درخت چنار در قسمت‌های بیرونی تنه از سفید تا قهوه‌ای تیره متغیر است و قسمت‌های مرکزی نیز دارای رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز هستند. این چوب از سختی و مقاومت مطلوبی برخوردار است اما در برابر پوسیدگی و حمله حشرات آسیب‌پذیر است. سختی این چوب از گردو یا بلوط کم‌تر است اما به دلیل انعطاف‌پذیری بالا، امکان اره آسان، چسب‌خوری مناسب و در دسترس بودن، از آن در ساخت بسیاری از آثار هنری مرتبط با چوب، مبلمان، ظروف چوبی، کابینت، تخته سه لایه، دکوراسیون داخلی، اشیاء تزئینی و… استفاده می‌شود.

سازه مشبک

مشبک کاری روی فلز

قدیمی‌ترین آثار از این هنر به جا مانده در تاریخ، آثار مشبک فلزی است. فلز به دلیل ماندگاری و مقاومت بالایی که به نسبت سایر زمینه‌های مشبک کاری مثل چوب و سنگ دارد در برابر عوامل مخرب و گذر زمان از دوام بالاتری برخوردار است. در شمال و مرکز ایران که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین مراکز فلزکاری دنیا شناخته‌ می‌شود، آثار فلزی و مشبک ارزشمندی یافت شده‌ که نشان‌دهنده قدمت این هنر در این سرزمین است. اما رونق مشبک کاری فلز در ایران، همزمان با دوران سلجوقیان بوده که نمونه‌هایی مانند شمعدان، عودسوز و… از این دوران به یادگار مانده است. فلزکاران دوران سلجوقی اشیاء فلزی مختلفی می‌ساختند و از این حرفه برای سبک‌تر کردن و زینت بخشیدن‌ به ساخته‌های خود استفاده می‌کردند.

در دوران صفویان نیز رونق و شکوه فلزکاری و مشبک‌کاری ادامه داشت و فلزکاری ایران در این دوره در سراسر جهان شناخته شده‌ بود. د‌ر دوره قاجار که هنر از وضعیت مناسبی برخوردار نبود، می‌توان نمونه‌های مشبک کاری را در فانوس‌هایی دید که در خیابان‌ها بر سر راه افراد قرار می‌دادند. در دوره‌های بعد فلزکاری مسیر هموارتری را طی کرد و امروز هم از این هنر و البته هنر مشبک کاری در ساخت بسیاری از محصولات و آثار هنری استفاده می‌کنند.

در مشبک کاری فلز، فضاهای منفی طرح مورد نظر خارج می‌شود تا زمینه به صورت پنجره‌پنجره و مشبک دیده‌ شود. روش کار به این صورت است که ابتدا طرح مورد نظر به زمینه که فلز باشد چسبانده می‌شود. بعد از علامت‌گذاری‌های لازم، نقاطی که باید حذف شوند مشخص شده‌ و سوراخ می‌شوند. در ادامه با استفاده از اره مویی قسمت‌های اضافه از زمینه جدا می‌شوند.

مشبک کاری سنگ

مشبک کاری روی سنگ

در مشبک کاری روی سنگ نیز مانند سایر زمینه‌های آثار مشبک، بر اساس طرح مورد نظر، قسمت‌های اضافه بریده و حذف می‌شوند و نقوش نهایی به شکل پنجره‌پنجره و مشبک شکل می‌گیرند. آثار مشبک سنگی به عنوان نورگیر، هواکش و جداکننده فضاها در معماری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. نقوش هندسی، اسلیمی و ختایی، نقوش جانوری و خط‌نگاره‌ها رایج‌ترین طرح‌ها بر سنگ هستند. سنگ به عنوان یکی از اولین زمینه‌های مشبک‌کاری زمانی که انسان به فکر پوششی برای پنجره‌های پناهگاه‌های اولیه خود بود برای این منظور به کار گرفته‌ شد. به مرور زمان این صنعت که تنها جهت رفع نیاز شکل گرفته‌ بود، جنبه‌ای هنری و زیبایی‌شناسانه به خود گرفت و در قرن‌های بعدی ارتقا پیدا کرد.

هنرمندان این صنعت معتقدند با اکثر سنگ‌های موجود در طبیعت می‌توان به تولید آثار مشبک پرداخت اما سنگ‌هایی مثل گرانیت، مرمر و کوارتز صورتی جزو سنگ‌های شاخص در این زمینه‌اند. ابزار اصلی مشبک‌کاری روی سنگ شامل تیشه، قلم سر الماسی فولادی و چکش می‌شود. مشبک‌کاری سنگ نیز به هر دو صورت کامل و منفصل قابل اجرا است.

سفالی

مشبک کاری روی سفال

یکی از زمینه‌های دیگری که به خصوص در دوران سلجوقیان برای مشبک‌کاری مورد استفاده قرار می‌گرفت ظروف سفالی و به طور کلی سفالینه‌ها بودند. در اواخر قرن ششم یعنی در پایان دوران سلجوقیان، هنر سفالگری به اوج رسیده‌ بود و در همین دوران نیز می‌توان شاهد کوزه، تنگ و ظروف سفالی مشبکی بود که از برجسته‌ترین نمونه‌های سفالگری و مشبک‌کاری ایران هستند. همین امروز نیز ظروف سفالی مشبک یکی از محبوب‌ترین صنایع دستی ایران و کشورهای مختلف دنیاست.

سایر زمینه‌های مشبک کاری

این هنر بر زمینه‌های مختلفی قابل اجرا است و برای زیباسازی و تزئین لوازم مختلفی مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر زمینه‌هایی که ذکر شد، چرم، پارچه، کاغذ، پلاستیک‌های فشرده، تخم پرندگان و برگ گیاهان مختلف نیز انجام می‌شود. برش و ایجاد این شبکه‌های ظریف و روزنه‌های کوچک، کار بسیار حساسی‌ست که به مهارت و تجربه فراوانی نیاز دارد. حتی مشبک‌کاری روی زمینه‌های متفاوت می‌تواند چالش‌های بسیار پیچیده‌ای سر راه مشبک‌کار قرار دهد.

معرفی ابزار مشبک کاری

ابزار مشبک کاری با توجه به زمینه‌ای که روی آن اجرا می‌شود متفاوت است. اما به طور کلی مهم‌ترین ابزار مورد نیاز شامل این موارد است:

کمانه

کمانه یکی از ابزارهای پرکاربرد در برشکاری به صورت دستی است. کمانه‌ها ظاهری به شکل کمان (U) دارند که تیغه اره در بین دو سر این کمان قرار می‌گیرد و به کمک آن برشکاری انجام می‌شود. انواع گوناگونی از کمانه برای سطوح چوبی، فلزی و… وجود دارد که در شرایط مختلف و با توجه به نیاز می‌توان از آن‌ها استفاده کرد. شما می‌توانید بر اساس جنس زمینه، ابعاد و اندازه کار و میزان ظرافت نقوش یکی از انواع کمانه‌ها را انتخاب کرده و تیغه مناسب را روی آن نصب کنید.

اره مویی

اره مویی با ضخامت‌ها و ابعاد مختلفی تولید می‌شود. اره‌ چوب‌بری و اره فلزبری گزینه‌های مناسبی برای مشبک‌کاری هستند. هنرمند اره مناسب را با توجه به ظرافت، اندازه و جنس زمینه مورد نظر انتخاب می‌کند.

تخته سه لایی

تخته سه لایی که با تعداد لایه‌های متنوعی در بازار موجود است، سازه‌ای از دسته فرآورده‌های مرکب چوبی است. این تخته‌ها از لایه‌های چوبی با ضخامت کم تشکیل شده‌ و این لایه‌ها با زاویه 90 درجه نسبت به هم و با استفاده از چسب روی هم چسبانده شده‌اند.

جعبه دمنوش

مته

از مته برای سوراخ کردن زمینه استفاده می‌شود که در دو نوع دستی و برقی در بازار موجود است. نوک درفش یا میخ نیز برای ایجاد سوراخ بر سطح کار مناسب است.

سنباده

آثار مشبک کاری چوبی پس از اتمام کار با استفاده از سنباده تمیز و صاف می‌شوند.

چسب کاغذی

از چسب کاغذی برای نگه‌ داشتن‌ تکه‌های بریده شده‌ بر جای خود کمک می‌گیرند تا از شکسته شدن و کاهش مقاومت زمینه بر اثر روزنه‌های به وجود آمده جلوگیری شود.

چسب چوب و سریش

از چسب چوب و سریشم برای اتصال قطعات به یکدیگر و همینطور چسباندن‌ طرح بر زمینه استفاده می‌کنند.

میز

میز کار مناسب یکی از مهم‌ترین ابزارهای مورد نیاز برای مشبک کاری و به طور کلی تولید آثار هنری است.

مراحل اجرای مشبک کاری

برای اجرای مشبک‌کاری و تولید یک محصول، ابتدا طرح مورد نظر بر زمینه کار که می‌تواند چوب، فلز، سنگ یا چرم باشد چسبانده‌ می‌شود. انتقال طرح به زمینه کار به دو صورت انجام می‌گیرد. برای انتقال طرح‌ها و نقوش بسیار ظریف، طرح به صورت مستقیم به سطح کار چسبیده‌ می‌شود. علاوه بر این می‌توان از کاربن نیز برای انتقال طرح استفاده نمود.

بعد از این که طرح به زمینه کار منتقل شد، علامت‌گذاری‌های لازم انجام می‌شود تا قسمت‌هایی که باید حذف شوند مشخص گردند. این بخش‌ها ابتدا با مته سوراخ شده‌ و سپس با استفاده از اره مویی بریده‌ می‌شوند و از زمینه جدا می‌گردند. البته بعد از این که بخش‌های اضافه بریده شد، آن‌ها را با چسب روی زمینه محکم می‌کنند تا استحکام کار حفظ شود و هنگام برشکاری آسیبی به کل کار وارد نشود. در پرداخت نهایی سطح کار با استفاده از سنباده صاف شده‌ و برای زیبایی بیشتر با موادی مثل سیلر و کیلر پرداخت کار را به اتمام می‌رسانند. سختی و پیچیدگی کارهای مشبک به طرح مورد نظر و زمینه‌ای که برای کار انتخاب کرده‌ایم بستگی دارد. اما با آموزش صحیح و آزمون و خطاهای متعدد، اجرای پیچیده‌ترین نقوش نیز ممکن خواهد بود.

دکوراسیون داخلی

کاربرد مشبک کاری در دکوراسیون داخلی

این روزها به کارگیری صنایع دستی و هنرهای سنتی خیلی بیشتر از چند سال پیش، مورد توجه افراد قرار گرفته‌ است. امروز با توجه به پیشرفت‌هایی که در زمینه‌های مختلف صورت گرفته‌ می‌توان به شکل کاربردی‌تر و زیباتری صنایع دستی مختلف را با یک دکوراسیون مدرن تلفیق کرد و فضایی زیبا و باشکوه ساخت. مشبک‌کاری یکی از چشم‌نوازترین هنرهایی است که می‌توانیم از گذشته‌های دور قرض بگیریم و به دنیای امروز خود وارد کنیم. خانه‌ای را تصور کنید با کابینت‌ها و مبلمان مشبک کاری شده‌. یا اتاق خوابی را تصور کنید با یک سرویس خواب مشبک زیبا و شلف‌های دیواری مشبک. امروز طیف وسیعی از لوازم و محصولات مشبک‌کاری شده‌ تولید می‌شوند که هر کدام زیبایی‌ها و ویژگی‌های منحصر به فردی دارند.

سرویس خواب، مبلمان، میز عسلی، میز ناهارخوری، میز تلویزیون، جاکفشی، آینه‌های دیواری و قدی، عودسوز، شمعدان، کابینت آشپزخانه و… فقط تعدادی از محصولات مشبک‌کاری شده‌ای هستند که می‌توانند عضو مهمی از دکوراسیون منزل شما باشند. با یک سرچ ساده می‌توان تاثیر مشبک کاری بر قسمت‌های مختلف خانه را دید. مثلا یک آشپزخانه بی‌روح و با ظاهری یکنواخت، با اضافه شدن کابینت‌های مشبک کاری شده‌ تبدیل به فضایی گرم و دلچسب خواهد شد. ما به عنوان کشوری که سرآمد هنر مشبک کاری در دنیاست و ید طولایی در این زمینه دارد، می‌توانیم نهایت استفاده را از قابلیت‌های این هنر ارزشمند ببریم و به دکوراسیون داخلی منازل یا محیط‌های کاری خود هویتی اصیل و باشکوه ببخشیم.