نقره کاری چست؟ معرفی ابزار برای شروع آموزش نقره سازی

نقره کاری یا نقره سازی یکی از شاخه‌های هنر فلز کاری است. فلز نقره با توجه به ویژگی‌ها و امکاناتی که در اختیار افراد قرار می‌دهد، در زمینه‌های مختلف از صنایع الکترونیک گرفته تا جواهر سازی و ساخت ظروف و دوربین عکاسی و… مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. در هنر نقره کاری نیز از این فلز گران‌بها برای ساخت جواهرات و زیورآلات و همین طور تولید انواع ظروف نقره‌ای استفاده می‌کنند.

با توجه به این که نقره بعد از طلا به عنوان یکی از گران‌بهاترین فلزات موجود شناخته می‌شود، در طول تاریخ از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و همین امروز نیز محصولات نقره کاری به عنوان یک هنر ارزشمند، محبوبیت فراوانی در بین افراد دارند. در این مطلب قصد داریم با این هنر دستی ارزشمند که از قدمت بالایی نیز برخوردار است، کمی بیشتر آشنا شویم و در ادامه به معرفی ابزار، انواع روش‌های نقره کاری و انواع فلزات کاربردی در این هنر بپردازیم. پس قبل از هر چیزی بد نیست کمی بیشتر با فلز نقره آشنا شویم و بعد از آن ببینیم نقره کاری دقیقا چه جور هنری است؟!

نقره _ Silver

نقره کاری چیست

اصلی‌ترین ماده اولیه در هنر نقره کاری، فلز نقره است و به همین دلیل شاید بد نباشد که ابتدا با برخی از ویژگی‌های این فلز ارزشمند آشنا شویم. فلز نقره با وجود ویژگی‌های منحصر به فردی که دارد به عنوان یکی از پرکاربردترین فلزات در صنعت جواهرسازی شناخته می‌شود. در واقع نقره فلز سفید رنگ، براق و نرمی است که از نظر میزان رسانایی الکتریکی دومین رتبه را بعد از طلا دارد و میزان رسانایی گرمای آن نیز از سایر فلزات بیشتر است.

اما چیزی که این فلز را در صنایعی مثل جواهرسازی یا ساخت ظروف غذاخوری، بیشتر از هر فلز دیگری کاربردی می‌کند، براق و درخشان بودن آن و برخورداری از قابلیت چکش‌خواری و انعطاف‌پذیری بالای آن است. البته که اغلب به دلیل نرمی زیاد نقره خالص آن را با فلزهایی مثل مس ترکیب کرده و سپس به ساخت زیورآلات و سایر محصولات نقره‌ای می‌پردازند. برای مثال نقره استرلینگ که آلیاژی متشکل از 92.5 درصد نقره و 7.5 درصد مس است به عنوان نقره استاندارد جواهرسازی شناخته می‌شود که با این ترکیب قابلیت چکش‌خواری و مقاومت نقره افزایش می‌یابد.

نقره‌سازی

در هنر نقره کاری نیز از همین خصوصیات فلز برای تولید محصولات و صنایع دستی مختلف استفاده می‌کنند. نقره کاری هنری است که در آن با استفاده از ابزارهای مختلف و طی مراحل متعددی ورق‌های نقره را برش داده و به آن شکل می‌دهند و به ساخت انواع ظروف نقره‌ای، زیورآلات و آثار هنری می‌پردازند. ملیله‌کاری و ملیله‌دوزی از جمله معروف‌ترین زیرشاخه‌های هنر نقره کاری در ایران محسوب می‌شوند. ملیله‌ کاری و ملیله‌دوزی در ایران دارای قدمتی بالغ بر 3000 سال هستند که نشان از قدمت بالای هنر نقره کاری و تولید صنایع دستی نقره‌ای در ایران دارد. امروز هم نقره کاری و انواع ظروف، زیورآلات و صنایع دستی نقره‌ای از محبوبیت بالایی برخوردارند و دارای ارزش هنری و فرهنگی بالایی هستند.

نقره سازی

تاریخچه هنر نقره کاری

فلزکاری در ایران دارای تاریخی 7000 ساله است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تاریخی ایرانیان در زمینه هنر و فناوری، ساخت اشیاء مختلفی مثل جواهرات، زیورهای لباس، زیورآلات شخصی، سلاح و انواع ظرف و ظروف با استفاده از طلا، نقره و برنز است. آثار کشف شده در سیلک کاشان نشان‌دهنده این است که مردم این تمدن از 4000 سال قبل از میلاد با نقره آشنایی داشتند و از آن در ساخت بسیاری از زیورآلات و لوازم مختلف زندگی استفاده می‌کردند. محوطه باستانی سیلک چیزی در حدود 8000 سال قدمت دارد و خواستگاه یکی از قدیمی‌ترین سکونت‌گاه‌های فلات مرکزی ایران است. پیدایش چرخ سفالگری، کوره‌های پخت سفال و ذوب فلزات، آشنایی با ریسندگی و بافندگی و بسیاری از فناوری‌های دیگر برای اولین بارها در این منطقه دیده می‌شود.

در کنار این موارد می‌توان کاربرد فلز نقره را در ملیله کاری و ملیله دوزی نیز پیگیری کرد که هر دوی این صنایع دستی قدمتی بالغ بر 3000 سال دارند. اسناد تاریخی و کشفیات باستان‌شناسی از رونق هنر ملیله در دوره هخامنشیان و به خصوص در دوران ساسانیان خبر می‌دهند. در دوران حکومت ساسانیان نقره کاران برای مصرف طبقات مرفه جامعه، ظروف گران‌قیمت و شکیلی می‌ساختند که اغلب آن‌ها در زمان حمله اعراب به غنیمت برده شد. در دوره‌های تاریخی بعدی نیز از نقره در ساخت جواهرات، ظروف، ضرب سکه و در فلزکاری و صنایع دستی مختلف استفاده می‌کردند.

وجود معادن مختلف نقره در ایران مثل معدن طلای موته در اصفهان، معدن رشم در جنوب دامغان، معدن لاطلا در شهر بابک، معدن زرمهر در خراسان رضوی و معدن سونگون در آذربایجان شرقی یکی از مهم‌ترین دلایل رونق هنر نقره کاری در ایران است. معدن نخلک در میانه کویر لوت از جمله قدیمی‌ترین معادن نقره در ایران است که سابقه بهره‌برداری از آن به 2000 سال می‌رسد.

نقره کاری

ابزارهای مورد استفاده در نقره کاری

نقره کاری نیز مانند هر هنر دیگری به ابزار و تجهیزات خاص خود نیاز دارد که در ادامه به معرفی برخی از این ابزارها می‌پردازیم:

کوره (کوروک)

از کوره جهت لحیم‌کاری، حرارت‌دهی و ذوب کردن نقره استفاده می‌کنند. در هنر نقره کاری، کوره‌ها دارای شش نوع مختلف هستند:

• کوره سرپایی: این کوره برای ذوب نقره استفاده‌ می‌شود.
• کوره زمینی: این کوره نیز برای ذوب نقره و سایر فلزات به کار برده می‌شود.
• کوره گازی: از کوره گازی جهت گرم و نرم کردن نقره و ذوب کردن آن در مقادیر کم استفاده‌ می‌کنند.
• کوره الکتریکی: از این کوره برای ذوب فلزات مختلفی مثل طلا، نقره، سرب و… استفاده‌ می‌کنند.
• کوره بنزینی: کوره بنزینی برای لحیم کاری به کار برده می‌شود.
• کوره اکسیژن و گاز: برای ذوب نقره و در برخی موارد برای لحیم‌کاری مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد.

ابزار نقره کاری

سِندان

ابزاری فلزی‌ست که آهنگران، نقره کاران، مسگران و… ورق‌های فلزی را روی آن قرار داده و می‌کوبند. سندان اغلب با چدن یا فولاد ساخته می‌شود و روی پایه‌ای چدنی یا قطعه چوب محکمی قرار داده می‌شود. از این وسیله برای صاف کردن ورق‌های نقره یا شکل دادن‌ به آن استفاده‌ می‌کنند.

چکش

از چکش در هنر نقره کاری برای کوبیدن ورق‌های نقره و صاف کردن و شکل دادن به آن استفاده‌ می‌شود. چکش‌ها در اندازه‌ها و اشکال گوناگونی تولید می‌شوند که با توجه به نیاز نقره کاران مورد استفاده‌ قرار می‌گیرند.

قیچی

از قیچی به منظور بریدن ورقه‌ها و مفتول‌های نقره استفاده‌ می‌کنند.

سوهان (گورا)

سوهان ابزاری است‌ که اغلب برای صاف‌کاری و صیقل کارها در فلزکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. از سوهان برای ساییدن‌ و از بین بردن‌ ناهمواری‌های سطح نقره استفاده می‌شود.

ماشه

وسیله‌ای که برای لحیم کاری و جابه‌جا کردن ورق‌ها و مفتول‌های گرم نقره از آن استفاده می‌کنند.

بوته آهنگری

تقریبا همه ما بوته آهنگری را در فیلم‌ها و سریال‌ها دیده‌ایم. بوته ظرفی است که از مواد نسوزی مثل گرافیت یا کاربید سیلیکون ساخته‌ می‌شود و با استفاده از آن فلزات و سایر مواد جامد را درون کوره قرار داده‌ و ذوب می‌کنند. این وسیله می‌تواند چینی، سفالی یا گرافیتی باشد. به طور کلی می‌توان بوته‌ها را با هر ماده‌ای که توانایی دماهای خیلی بالا را دارد، ساخت.

ریچه

قالبی آهنی است که نقره مذاب را درون آن ریخته و به صورت شمش یا مفتول نقره درمی‌آورند. ریچه دارای دو نوع ریچه ورق و ریچه مفتول است‌.

دستگاه نورد

دستگاهی دارای دو غلتک است‌ که با استفاده از آن شمش‌ها و ورق‌های نقره را به اندازه و ضخامت مورد نیاز درمی‌آورند. دستگاه نورد در دو نوع دستی و برقی ساخته می‌شود.

قلم حکاکی

از این ابزار برای حکاکی بر نقره استفاده می‌شود.

کمان اره

وسیله‌ای منحنی شکل و شبیه به نعل اسب که تیغه‌های اره به آن متصل شده‌ و برای برش‌کاری نقره و سایر فلزات از آن استفاده می‌شود.

پرگار

ابزاری فولادی است‌ که از آن برای رسم خطوط، دایره‌ها، قوس‌ها و جدول‌بندی حاشیه‌های طرح‌ها استفاده می‌کنند.

گیره‌ی کار

ابزاری است‌ برای ثابت نگه داشتن قطعات نقره هنگام کار بر لبه میز.

سمبه

سمبه در بسیاری از هنرهای دستی به کار می‌رود و از آن برای نشانه‌گذاری بر ورق نقره استفاده می‌کنند. این نشانه‌گذاری توسط ضربات چکش به سر سمبه انجام می‌شود.

سوزن خط‌کش

میله‌ای است‌ که برای خط‌کشی و نشانه‌گذاری بر نقره به کار برده می‌شود.

میکرومتر

نوعی ابزار اندازه‌گیری است‌ که به کمک آن ضخامت مفتول‌ها و ورق‌های نقره را اندازه‌گیری می‌کنند.

مصقل

وسیله‌ای‌ست از جنس فولاد که با فشار دست به سطح کار کشیده شده و نقره را صیقلی و براق می‌کند.

چرخ پرداخت

وسیله‌ای است که با کمک آن سطح نقره را صاف و صیقلی می‌کنند. در واقع با استفاده از این وسیله، سنباده‌کاری و مصقل‌کشی به شکل راحت‌تری انجام می‌شود‌.

سنگ قلم

این ابزار تکه سنگ سیاهی است که برای تیز و صیقلی کردن نوک قلم به کار می‌رود. فلزکاران برای تیز کردن نوک قلم با استفاده از این سنگ از روغن یا نفت استفاده می‌کنند به همین دلیل این وسیله با نام سنگ نفت نیز شناخته می‌شود.

هنر نقره کاری

فلزات مورد استفاده در نقره کاری

در ادامه به معرفی انواع فلزاتی که در هنر نقره کاری به کار گرفته می‌شوند، می‌پردازیم:

نقره

همان طور که پیش‌تر ذکر کردیم، نقره فلزی‌ست نرم، سفید رنگ و براق که از قابلیت رسانایی الکتریکی و رسانایی گرمایی بالایی برخوردار است. نقره هم به صورت خالص در طبیعت یافت می‌شود و هم به صورت آلیاژهای طبیعی همراه با طلا و سایر فلزات و همچنین در برخی از سنگ‌های معدنی نیز وجود دارد. اما بیشترین میزان نقره به عنوان محصول جانبی از استخراج مس، سرب، روی و نیکل به دست می‌آید. نقره در زمینه‌های مختلفی مثل صنایع الکترونیک، صنعت جواهرسازی، پزشکی، ساخت سازهای موسیقی، ساخت آینه و حتی در راکتورهای هسته‌ای نیز کاربرد دارد. نقره به دلیل نرمی بیش از حد باید به صورت آلیاژ و ترکیب با مس و سایر فلزات استفاده گردد. به همین دلیل نیز ما در هنر نقره کاری علاوه بر نقره با فلزات دیگری نیز سر و کار داریم.

یکی دیگر از قابلیت‌های جالب نقره، توانایی انعکاس بالای آن است. نقره بیشتر از 90 درصد نوری که به آن می‌تابد را منعکس می‌کند که دقیقا به همین خاطر در زمینه‌هایی مثل آینه‌سازی به کار گرفته‌ می‌شود. همین ویژگی نقره را به فلزی منحصر به فرد در زمینه جواهرسازی و ساخت ظروف تزئینی تبدیل می‌کند.

ظروف نقره

مس

فلز دیگری که در نقره کاری مورد استفاده قرار می‌گیرد مس است. مس به دلیل برخورداری از قابلیت‌هایی مثل شکل‌پذیری و چکش‌خواری بالا، رسانایی گرمایی و الکتریکی بالا و همین طور قیمت مناسب در زمینه‌های مختلفی به کار گرفته‌ می‌شود.

استفاده از مس در تاریخ، قدمتی بیشتر از 10 هزار سال دارد. در هزاره پنجم قبل از میلاد، اهالی تمدن فلات مرکزی ایران هنگام ساخت و استفاده از سفال‌هایشان متوجه ماده‌ای شدند که باعث سختی برخی از سفالینه‌ها می‌شد. در هزاره چهارم پیش از میلاد این مردم از مس استفاده‌های بیشتری کردند و به ساخت لوازم مسی پرداختند اما هنوز طریقه ذوب کردن مس را بلد نبودند. با ساخت اولین کوره‌ها کم‌کم شیوه‌های ذوب مس نیز ابداع شد و از این فلز در ساخت ابزار و ادوات کشاورزی و جنگی و همین طور ظرف و ظروف و زیورآلات استفاده کردند. مس به عنوان یک فلز افزودنی به انواع آلیاژها از اهمیت زیادی برخوردار است.

ظروف نقره

روی

فلزی است با رنگ سفید متمایل به آبی که بر اثر رطوبت هوا تیره می‌شود. روی بعد از آهن، آلومینیوم و مس پرکاربردترین فلز دنیا محسوب می‌شود. این فلز به منظور کاهش منطقه ذوب و بهبود قابلیت ریخته‌گری با فلزات نجیبی مثل نقره ترکیب می‌گردد و به عنوان بهترین فلزی که برای تهیه لحیم نقره به کار می‌رود، شناخته می‌شود.

آلیاژ برنج

برنج آلیاژی است که از ترکیب دو فلز مس و روی به دست می‌آید. برای تهیه این آلیاژ به 70 درصد مس و 30 درصد روی نیاز است و به همین دلیل رنگ آن زرد است. این آلیاژ برای تهیه لحیم نقره در هنر نقره کاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نقره کاری

فرایند تولید محصولات نقره کاری

برای آشنایی بیشتر با هنر نقره کاری، در ادامه این مطلب به شکل مختصری فرایند تولید محصولات نقره کاری را شرح می‌دهیم:

اره کشی

در هنر نقره کاری به دلیل نرمی فلز نقره، برش‌های لازم را با استفاده از اره‌های نازکی همچون اره مویی انجام می‌دهند. برای برش نقره اغلب از اره شماره 2، 4 و 6 استفاده می‌کنند. در جواهرسازی میزان ظرافت اره را با شماره مشخص می‌کنند و هر چه شماره آن بیشتر باشد، ظرافت آن نیز بیشتر است و برای ایجاد برش‌های ظریف‌تر به کار برده‌ می‌شود.

هنگام اره کشی نقره باید نهایت دقت و مهارت را به کار برد تا این کار به درستی انجام شده‌ و از ایجاد خاک نقره جلوگیری شود. در غیر این صورت مقدار قابل توجه‌ای از نقره هدر خواهد رفت.

تابلو نقره

سوهان‌کاری

سوهان به دو شکل نیم‌دایره و مسطح تولید می‌شود و میزان ظرافت آن نیز دقیقا مثل اره با شماره مشخص می‌شود. هر چه شماره یک سوهان بالاتر باشد، دندانه‌های آن ریزتر است و در کارهای ظریف به کار گرفته‌ می‌شود. سوهانی که دارای دندانه‌های درشت باشد میزان بیشتری خاک نقره ایجاد می‌کند و به همین دلیل باید در انتخاب سوهان مناسب نهایت دقت را داشته باشیم. البته باید به این نکته توجه کرد که هر چه اره‌کشی به شکل بهتری انجام شود، به سوهان‌کشی کم‌تری نیاز خواهد بود.

فلزکاری

مرحله فلزکاری یکی از مهم‌ترین مراحل فرایند نقره کاری است و خود شامل چندین مرحله است. در این مرحله نقره کاران به چکش‌کاری، ریخته‌گری، مخراج‌کاری و چند عمل دیگر مشغول می‌شوند. در چکش‌کاری نقره به خصوص برای کارهای ظریف‌تر از چکش‌های پلاستیکی استفاده می‌شود. چکش‌کاری نقره معمولا با استفاده از سندان‌های آماده‌ای صورت می‌گیرد. این سندان‌ها دارای فرم‌های متنوعی هستند و از آن‌ها برای شکل‌دهی به نقره استفاده می‌شود. مثلا برای چکش‌کاری زیورآلات، ابتدا متناسب با فرم مورد نظر نقره‌کار، سندان مناسب انتخاب می‌شود و سپس با ضربات کنترل‌شده چکش پلاستیکی به نقره شکل می‌دهند. چکش‌کاری نقره به مهارت و دقت بالایی نیاز دارد و اغلب برای افزایش سطح مهارت هنرجویان، به آن‌ها توصیه می‌شود که این کار را روی فلزاتی مثل مس تمرین کنند.

لحیم‌کاری

لحیم‌کاری نقره تا حدودی شبیه به لحیم‌کاری سیم برق است. در نقره کاری، لحیم‌کاری به دو صورت لحیم‌کاری سخت و لحیم‌کاری نرم انجام می‌شود. در واقع لحیم آلیاژی است که از ترکیب دو یا چند فلز مختلف تشکیل شده‌‌ و برای متصل کردن دو قطعه فلزی به یکدیگر به کار برده‌ می‌شود. لحیم نقره نیز با آلیاژهای مختلف و ترکیبات مختلفی ساخته‌ می‌شود. اما آنچه در لحیم کاری نقره اهمیت دارد، عدم آسیب رساندن‌ به فلز پایه است. لحیم به دلیل نقطه جوش پایین‌تر زودتر ذوب می‌شود و اینگونه آسیبی به فلز پایه نمی‌رسد اما اگر در این مرحله از مهارت و تجربه کافی برخوردار نباشیم ممکن است فلز پایه نیز ذوب شده‌ و آسیب ببیند.

تفاوت لحیم نرم و سخت نیز دقیقا در سرعت ذوب شدن آن‌هاست. لحیم نرم با سرعت بیشتر و لحیم سخت با سرعت کم‌تری به نقطه ذوب می‌رسد. در واقع لحیم سخت و نرم با فلزات مختلفی ساخته‌ می‌شوند که نقطه ذوب‌های متفاوتی دارند و هر کدام کاربرد خاص خود را در جواهرسازی و به طور کلی در هنر نقره کاری دارند. مرحله لحیم کاری نیز باید با نهایت دقت انجام شود تا هم اتصالات به خوبی شکل بگیرند و هم کل اثر یکدست و فاقد ضایعه باشد.

صنایع دستی نقر‌ه

پرداخت

در مرحله آخر باید اثر نهایی را پرداخت کرد تا ناهمواری‌ها و ضایعات سطح آن برطرف شده‌ و صاف و یکدست شود. در این مرحله از سوهان‌های ریز و مخصوص کارهای ظریف استفاده می‌کنند تا از هدر رفت نقره و ایجاد خاک نقره جلوگیری شود. همچنین برای افزایش درخشندگی و براقیت نقره از چرخ پرداخت نیز استفاده می‌شود. اما سرعت دستگاه و میزان چرخش آن به ظرافت و نوع کار بستگی دارد و اگر این مرحله با دقت کافی همراه نباشد ممکن است سطح نقره خراشیده‌ شده‌ و آسیب ببیند.

نگهداری از نقره

نگهداری از محصولات نقره‌ای

• بهتر است از نگهداری طولانی مدت مواد غذایی اسیدی مثل سرکه، آب‌میوه، گوجه فرنگی، نمک و … درون ظروف نقره‌ای، خودداری کنید. همچنین سعی داشته باشید از برخورد مواد اسیدی مختلف مثل عطر و ادکلن به زیورآلات نقره‌ای خود جلوگیری کنید.
• استفاده طولانی از زیورآلات نقره و عدم شست‌وشوی آن‌ها به مرور باعث تیرگی و کاهش درخشندگی آن‌ها می‌شود.
• بعد از شست‌وشوی ظروف و سایر محصولات نقره‌ای حتما آن‌ها را با پارچه‌ای نرم خشک کنید.
• از قرار دادن‌ ظروف نقره‌ای در برابر نور مستقیم خورشید خودداری کنید.
• از تماس ظروف و زیورآلات نقره با مواد شوینده قوی خودداری کنید.
• سعی کنید زیورآلات نقره خود را در محلی تیره و خشک مثل جعبه جواهرات یا کشو و کمد نگهداری کنید.
• سعی کنید تا جای ممکن از تماس زیورآلات نقره به عرق بدن جلوگیری کنید. عرق بدن به عنوان یک ماده اسیدی به نقره آسیب می‌رساند.