بازار خان یزد ؛ جاذبه گردشگری از اشراف زادگان قجری

بی‌شک یکی از جاذبه‌های توریستی و گردشگری یزد، بازار خان این شهر است که قدمتی چند صد ساله دارد. بازار خان یزد یکی از قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین بازارهای این شهر و حتی ایران است. که ردپای پیدایش آن را می‌توان در زمان ساخت جاده ابریشم یافت. خبر خوب آن که، شمایی که امروز این محتوا را می‌خوانید کمی بیشتر از مردمان زمان قاجار خوش شانس هستید! اگر در زمان قاجار زندگی می‌کردید و البته چنانچه از خانواده‌ای اشراف‌زاده نبودید، ورود شما به این مکان تاریخی با معماری منحصر بفردش ممنوع بود! زمانه‌ی ما در کنار همه محاسن و بی‌رسمی‌هایش این حسن را دارد که می‌توانیم از یک بازار سنتی و جذاب دیدن کنیم و چیزهایی هم از آن به رسم سوغات بخریم! 

با ما همراه باشیم تا این مجموعه را بهتر و بیشتر بشناسیم.

معرفی مجموعه خان

مجموعه خان یزد، که بازار خان هم بخشی از آن است، در واقع یک مجموعه است که از دوره افشاریه، زندیه و قاجاریه به یادگار مانده است. ویژگی‌های شاخص معماری و تاریخی، مجموعه خان را که شامل بازار، حمام، مدرسه و میدان خان است، به یک جاذبه‌ی گردشگری مهم در شهر یزد تبدیل کرده است. اگر بخواهید با دقت از مجموعه خان یزد بازدید کنید بهتر است یک روز کامل را به تماشای زیبایی‌های آن اختصاص دهید.

بازار خان یزد، واقع شده در مجموعه خان، در اردی‌بهشت ماه سال 1365 با شماره 1709 در زمره‌ی آثار ملی کشور ثبت شده است. و تاکنون میزبان توریست‌ها و گردشگران بسیاری از ایران و خارج از ایران بوده است.

تاریخچه بازار خان یزد

سرنخ‌های تاسیس و ساخت بازار خان یزد را می‌توان در جاده‌ی معروف و مشهور ابریشم یافت. در زمانی که جاده‌ی ابریشم رونق داشت، در محل فعلی بازار، حجره‌ها و کاروان‌سراهایی وجود داشت که متاع مختلف را به تجار و مسافران می‌فروختند و مسافران می‌توانستند در آن مکان اتراق و استراحت کنند.

خشت‌های اولیه بنایی که امروز با نام بازار خان شناخته می‌شود، در عهد افشاریه بنا شده است. این بنا توسط اشخاص مختلفی، از جمله محمد تقی خان بافقی حاکم یزد و نوادگان او، در دوران زندیه و قاجاریه تکمیل شده است. در دوره قاجار و زمان ناصر‌الدین شاه، تکامل این مجموعه به اوج خود رسید. و به شکلی که امروزه می‌شناسیم، در آمد. به دلیل این که این مجموعه  در زمان ناصرالدین شاه به اوج شکوه و رونق خود رسیده، بازار خان یزد را در گروه بناهای دوره‌ی قاجار می‌شناسند.

مجموعه خان یزد

چرا نام این بازار «خان» است؟

در زمان قاجار تنها اشراف و نجیب‌زادگان اجازه داشتند از بازار خان خرید کنند. خرید و فروش و حتی رفت‌وآمد برای افراد معمولی و رعایا یا کسانی که از خوانین نبودند، ممنوع بود. به همین دلیل نام این مکان تجاری به بازار خان شهرت گرفت. که تا امروز نیز به همین اسم شناخته می‌شود. بازار خان، یعنی بازاری که تنها خان‌ها، یا همان خوان‌ها، اجازه تردد به آن را داشتند!!!

البته مردم محلی یزد این مکان را با نام‌های بازار مسگری، بازار قیصریه که یکی از بخش‌های باشکوه بازار خان است و بازار تبریزیون که در بخش انتهایی راسته مسگرها واقع شده، نیز می‌شناسند که البته نام بازار خان مشهورتر و همه‌گیرتر است.

محمد تقی خان بافقی که بود؟

محمد تقی خان بافقی که به خان بزرگ مشهور است، از خوانین و موسس سرسلسله خوانین یزد بود. که طی 52 سال، از اواخر دوره‌ی افشار، تمام دوران زندیه و همچنین اوایل دوران قاجار حکمران یزد بود. از محمد تقی خان آثار مختلفی از جمله چند بنای خیریه به جا مانده است. که می‌توان به بازار قیصریه، مدرسه خان، مرمت و بازسازی بازار خان، میدان خان، باغ دولت آباد، باغ گلشن و باغ تیتو اشاره کرد.

بیشتر بخوانید: خانه لاری‌ها یزد کجاست؟ تاریخچه‌‌ی شاهکار معماری یزد

معماری بازار خان یزد

بازار خان تنها یک مکان تجاری سنتی نیست؛ بلکه عنوان طولانی‌ترین و پهن‌ترین بازار یزد را نیز با خود یدک می‌کشد. این مجموعه تجاری به دو بخش شمالی و جنوبی، شرقی و غربی تقسیم شده است. طول این بنا 274 متر می‌باشد. ارتفاع سقف آن در قسمت‌های مختلف بین 4 تا 6 متر می‌باشد. باید توجه داشت که این بازار در دوران افشاریه تا قاجاریه بنا شده است. و ساخت بنا با دشواری‌های خاص خود همراه بوده است. متغیر بودن ارتفاع در قسمت‌های مختلف هم به این علت می‌باشد که هر قسمت در زمان خاصی، توسط اشخاص مختلف و به صورت تدریجی ساخته شده است.

از نظر معماری، بازار خان یزد از دالان‌ها و حجره‌های مختلف تشکیل شده و به شکل تو در تو ساخته شده است. که این سبک از طراحی از شاخصه‌های معماری سنتی ایرانی است. این بنا، فارغ از دوره‌ی زمانی که در آن ساخته و به تکامل رسیده، به طور کامل خشتی و از گِل، آجر و گچ ساخته شده است. شیوه‌ی معماری گنبدی شکل و همچنین متریالی که در ساخت بنا به کار رفته، باعث شده که حتی در فصل تابستان هم که هوای یزد کویری گرم است، محوطه‌ی زیر گنبدها سایه‌دار و دارای هوای خنک و مطبوعی باشند.

معماری بازار خان یزد

حجره‌ها و بخش های مختلف بازار 

بازار خان یزد، در واقع یک فضای پیچ در پیچ می‌باشد. که از بخش‌ها و بازارچه‌های کوچکتر و راسته‌های مختلف تشکیل شده است. بازار امروزی خان، 153 حجره دارد و از بخش‌های مختلفی که به آن تیمچه می‌گویند، تشکیل شده‌اند. هر کدام از بخش‌ها و تیمچه‌ها نام خاصی دارند. که محلی‌ها آن‌ها را با اسامی اصلی می‌شناسند. همچنین در کنار بنای اصلی خان، بازارهای مختلف دیگری ساخته شده است. که با فاصله‌ی اندک و یا حتی متصل به آن ساخته شده‌اند که در زیر به آن‌ها اشاره می‌کنیم:  

•  بازار زرگرها
• بازار نخود بریزها
• بازار دروازه مهریز  
• بازار شاهزاده فاضل یا بازار صدری
• بازار افشار
• بازار ملا اسماعیل
•  بازار چیت‌سازی
•  بازار علاقه‌بندی
•  بازار پنجه علی یا بازار مسگرها
• بازار قیصریه
• بازار کاشی گری

تیمچه‌های بازار خان

در قدیم که شهرها و بلاد به شکل امروزی نبودند، کاروانسراهای کوچکی در میان بخش‎های مختلف بازار بنا شده بودند که محل استراحت مردم و مسافران بوده است. به این کاروانسراهای کوچک، که شکلی تو در تو به بازار هم می‌دهند، تیمچه می‌گفتند. البته امروز، تیمچه‌ها کاربرد خود را از دست داده‌اند اما هر کدام از نظر معماری و طراحی زیبا و منحصر بفرد هستند.

بازار قیصریه؛ زیباترین بخش مجموعه خان

 بازار قیصریه زیباترین بخش معماری مجموعه خان را به خود اختصاص داده و محل خرید و فروش پارچه و منسوجات است که از قدیم هم همین کاربری را داشته است. در راسته یا بازار قیصریه می‌توان انواع پارچه‌های سنتی یزد را مشاهده و انتخاب نمود. 

بنای بازارچه قیصریه، به طور مجزا در سال 1381، به شماره ثبت 7795 ، در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفت. بازارچه  قیصریه دو در چوبی بزرگ و نفیس دارد که هنوز هم توسط آن باز و بسته می‌شوند. در بازارچه قیصریه، یک بخش فرعی وجود دارد که در گذشته، کالاهای گرانبها در آن مبادله و معامله می‌شده است.

 بازار کاشی‌ گری

 یکی دیگر از راسته‌های بازار خان است که قدیمی‌ترین بخش آن نیز هست. قدمت بازار کاشی گری به دوره افشاریه و زمانی که اولین خشت‌های بازار خان بنا شد، می‌رسد. در راسته کاشی‌ گری انواع محصولات فلزی، مثل ابزارآلات به فروش می‌رسد. برخلاف نام آن که به نظر می‌رسد محصولات مرتبط با کاشی و کاشی کاری در آن موجود باشد، بازار کاشی گری در واقع راسته‌ی آهنگران است که از حرفه‌های قدیمی و بومی یزد می‌باشد.

بیشتر بخوانید: آتشکده بهرام یزد – داستان آتشی که 1500 سال خاموش نشد

بازار دروازه مهریز

این بازارچه در قسمت شمالی و جنوبی بازار خان یزد قرار دارد و دارای یک آب انبار قدیمی با قدمتی از دوران صفویان است. آب انبار موجود در بازار دروازه مهریز، جزو آثار ملی ثبت شده ایران است و از حیث تاریخی و گردشگری بسیار شاخص و خود بنایی منحصر بفرد است. البته این آب انبار اکنون در دست مرمت است و ممکن است همه‌ی بخش‌های آن قابل بازدید نباشد.

بازار زرگرها

یکی دیگر از بخش‌های بازار خان، راسته زرگران است که در آن طلا و جواهرات مبادله می‌شود. در این قسمت، معمولا یزدی‌ها و افراد بومی تردد دارند و هنوز هم خرید و فروش طلا و جواهر سازی مثل گذشته در آن رونق چشمگیری دارد. بازارچه زرگرها از جمله نقاط پرتردد بازار خان یزد محسوب می‌شود.

بازار مسگران

بازارچه مسگران که به بازار پنجه‌علی نیز شهرت دارد، یکی از جذاب‌ترین و شلوغ‌ترین راسته‌های بازار خان یزد است که در آن محصولات مسی ساخته و به فروش می‌رسد. به دلیل آن که ظروف مسی در این بخش به صورت سنتی و بومی ساخته می‌شوند، سر و صدای چکش‌کاری صنعت‌گران به گوش شما خواهد رسید که می‌تواند از نظر گردشگری برای علاقمندان جالب توجه و گوش‌نواز باشد.از طرفی برای خرید و قیمت ظروف مسی دکوری و دیگر محصولات سفارشی بهترین گزینه می‌باشد

بازار مسگران یزد

جاذبه های دیدنی اطراف بازار خان یزد

همان طور که اشاره شد، بازار خان بخشی از یک مجموعه است که با همین نام خوانده می‌شود. به دلیل آن که مجموعه خان در قسمت مرکزی و در دل بافت سنتی شهر یزد قرار دارد، جاذبه‌های گردشگری متعددی در نزدیکی آن قابل بازدید می‌باشد که هنگام یزدگردی می‌توانید از آن‌ها هم دیدن کنید: 

حمام خان یزد

که با نام گرم‌خانه نور یزد، نیز شناخته می‌شود. این حمام نیز توسط شخص میرزا محمد تقی خان بافتی در سال 1170 تاسیس شد و نمایانگر معماری زیبا و شاخص عهد قاجاریه است.

مجموعه امیر چخماق

در نزدیکی بازار خان یزد واقع شده و از حیث معماری بسیار زیبا و باشکوه است.  

مسجد جامع یزد

بیشتر بخوانید: مساجد یزد ؛ معرفی 3 مسجد تاریخی و مشهور استان یزد

موزه آب

زندان اسکندر

میدان خان یزد

شکلی مستطیلی دارد و توسط میرزا تقی خان بافقی ساخته شده است. این میدان شبیه یک پارک است و از نظر توریستی دارای جاذبه‌های گردشگری است.

مدرسه خان

امروزه به حوزه علمیه تبدیل شده است، ساختمانی دو طبقه با 78 حجره است که جزو آثار ملی ثبت شده نیز می‌باشد. در ساعاتی از روز که طلاب در آن مشغول تحصیل نیستند، می‌توانید از معماری و بنای مدرسه خان دیدن کنید. این بنا دارای دو حیاط به شکل قرینه در شمال و جنوب و یک حیاط بزرگ مرکزی است.

حمام خان یزد

چه سوغاتی‌هایی را می‌توانیم از بازار خان بخریم؟

بازار خان یزد یک بازار سنتی ایرانی است. به همین دلیل طبیعی است که بیشترین کالاهایی که در این بازار موجود باشند، رنگ و بویی سنتی و بومی داشته باشند!

• انواع پارچه‌های یزدی، دستمال‌های یزدی، ترمه، پارچه‌های زربافت و به طور کلی منسوجات سنتی شهر یزد
• عرقیات و گیاهان دارویی که بومی یزد هستند یا در این استان مورد استفاده هستند.
• انواع ظروف و تزئینات مسی و قلم زنی
• محصولات سفالی
• شیرینی‌های سنتی مخصوص یزد مانند قطاب، لوز، باقلوا، پشمک، نان برنجی، کیک یزدی و …
• ابزارآلات فلزی و سنتی
• فرش و زیراندازهای دستباف
• طلا و جواهرات
• و به طور کلی هر کالایی که بیانگر زیبایی‌ها و رسم و رسوم شهر یزد باشد.

سوغات یزدی

شیرینی یزدی

اگر به انواع شیرینی‌ یزدی علاقه دارید، از حجره‌های شیرینی پزی بازار خان، که در قسمت زیرین بازارچه واقع شده، انواع باقلوا، کیک یزدی، قطاب، شیرینی پنجره‌ای و … را به صورت تازه و به اصطلاح از تنور در آمده، بخرید و نوش جان کنید. عرقیات و ادویه‌های سنتی یزد نیز در همین قسمت به فروش می‌رسند. 

کافه عدسی پناهنده

این کافه سنتی، قدمتی نزدیک به یک قرن دارد و در طول 100 سال گذشته به دلیل داشتن عدسی‌های خوشمزه و داغش مشهور گشته است. اگر به بازار خان یزد می‌روید، پیشنهاد می‌دهیم یک کاسه عدسی سنتی و خوشمزه نیز خودتان را مهمان کنید تا یزدگردی طعم دلچسبش را هم به شما نشان دهد.  

آدرس بازار خان یزد

بازار خان یزد و به طور کلی مجموعه خان یکی از زیباترین و نفیس‌ترین جاذبه‌های گردشگری و سنتی شهر یزد به حساب می‌آیند. که بدون شک، ارزش تماشا و بازدید را دارند. با بازدید از این مجموعه دست خالی بر نخواهید گشت و می‌توانید از انواع کالاهای سنتی یزد و شیرینی‌های محبوب یزدی‌ها خرید کنید. 

مجموعه خان یزد در خیابان امام خمینی، خیابان قیام و محله‌ی لب خندق قرار گرفته است. با توجه به مشهور بودن این مکان، انواع وسایل نقلیه عمومی به این قسمت از شهر یزد تردد دارند.

ساعات کار بازار

ساعات کار بازار خان یزد

از ساعت 8 صبح تا 10 شب می‌توان از این مکان تجاری بازدید و به بیان دیگر خرید کرد. با توجه به گرم و کویری بودن آب‌وهوای یزد، طبیعتا نیمه‌ی دوم سال زمان مناسب‌تری برای گردش و بازارگردی است؛ اگر چه همانطور که اشاره شد، معماری خاص بنا، هوای آن را در فصول گرم نیز مطبوع و قابل تحمل می‌سازد.

صبح‌ها و عصرها بازار رونق بیشتری دارد. اگر تمایل دارید تمام حجره‌ها باز باشند، بهتر است بعد از ظهرها و پیش از غروب آفتاب به بازار بروید. در نیمه‌ی دوم سال، بازار خان یزد زودتر تعطیل می‌شود.

سخن پایانی 

یزد، شهر بادگیرها، با بناهای خشتی بی‌ مثل و مانندش، مانند نگینی زیبا در دل کویر می‌درخشد. اگر اهل ایرانگردی و گشت‌ و گذار هستید، یزد و بازار خانش را فراموش نکنید! ما به شما اطمینان می‌دهیم دست پر و با اندوخته‌های مادی و معنوی بسیاری از آن باز خواهید گشت.