خانه لاری‌ها یزد کجاست؟ تاریخچه‌‌ی شاهکار معماری یزد

شاید بتوان گفت مهم‌ترین عاملی که در لذت برد‌ن از بازدید آثار باستانی و تماشای هنر و معماری یک منطقه تاثیرگذار است، میزان شناخت ما از آن اثر و بالا و پایین‌های آن در طول تاریخ است.

هر اثر تاریخی با کوله‌باری از قصه‌های پر فراز و نشیب در برابر ما قرار می‌گیرد اما فقط زمانی سفره‌ی دلش را پیش ما باز می‌کند که اندکی درباره‌اش خواند‌ه یا شنید‌ه باشیم. با شنیدن داستان‌هایی که آن اثر پشت‌سر گذاشته و با کسب اطلاعات درباره زمان و نحوه‌ی ساخت یا تولیدش، دیگر مثل قبل به آن نگاه نخواهیم کرد.

شهر یزد که از قدیمی‌ترین شهرهای ایران است، سرشار از آثار باستانی و به خصوص آثار معماری باشکوهی است که در پشت دیوارهایشان قصه‌های ناگفته‌ی زیادی دارند. یکی از همین آثار تاریخی خانه لاری‌ها است که در محله‌ی فهادان یزد قرار دارد.

مطمئنم بعد از آشنایی با خانه‌ی لاری‌ها، وقتی به آنجا بروید دیوارها و پنجره‌هایش شروع به حرف زد‌ن می‌کنند و شما نیز راحت‌تر می‌توانید برو و بیای اهل خانه را بعد از گذشت این همه سال تصور کنید. صدای بازی بچه‌ها را می‌شنوید و خلاصه سفر کوچکی در دل زمان خواهید کرد و به خانه‌ای قدم خواهید گذاشت که 159 سال پیش در یزد ساخته شد.

خانه لاری‌ها

آشنایی با خانه لاری‌ها یزد

اگر گذرتان به یزد بخورد، حتما به محله فهادان خواهید رفت و در کوچه و پس‌کوچه‌های این محله به دری چوبی خواهید رسید که بر بالای آن نوشته شد‌ه خانه لاری‌ها. محله‌ی فهادان از محله‌های قدیمی و اعیانی‌نشین یزد بوده و امروز هم حال و هوای گیرا و گرمی دارد.

معماری هر منطقه با اقلیم و فرهنگ آن منطقه پیوند معنی‌دار و تنگاتنگی دارد. در خانه لاری‌ها به وضوح می‌توان این پیوند و هماهنگی بین معماری با ویژگی‌های زیست محیطی و فرهنگی را دید.

از بدو ورود با دری چوبی مواجه می‌شوید که کوبه‌های جدایی برای مردان و زنان بر آن نصب شد‌ه. سپس وارد هشتی می‌شوید و برای ورود به حیاط اندرونی باید از دالان کوچکی بگذرید. در حیاط اصلی نمونه‌ای باشکوه از معماری ایرانی-اسلامی دوران قاجار با مشخصه‌های معماری یزد، در انتظار شماست.

بادگیر و ایوان بزرگ بنا همراه با پنجره‌های ارسی و حوض بزرگی در وسط حیاط، اولین چیزهایی هستند که توجه شما را جلب می‌کنند. بعد هم پنج‌دری‌ها و سه‌دری‌ها با شیشه‌های رنگی و نورگیرهای زیبای بالای سرشان خودنمایی خواهند کرد.

اما بگذارید قبل از این که با بخش‌های مختلف خانه لاری‌ها آشنا شویم، گذری به تاریخ بزنیم و ببینیم اصلا لار که یکی از شهرهای استان فارس است، چگونه سر از یزد درآورده.

معماری یزد

تاریخچه خانه لاری‌ها یزد

حدود 270 سال پیش خاندان لاری‌ها از استان فارس به یزد آمد‌ند و در نقاط مختلف شهر ساکن شدند. در سال 1248 شمسی (1286 قمری) یعنی حدود 160 سال پیش، خانه لاری‌ها در شهر یزد ساخته شد. مالک بنا حاج محمد ابراهیم لاری یکی از بزرگ‌ترین تجار یزد بود و حاج غلامحسین ملازینل کار ساخت بنا را به عهده گرفته بود. خانه لاری‌ها تا سال‌های سال محل سکونت نسل‌های مختلف لاری‌ها بود و تا اواخر دوران رضا شاه یکی از بناهای اشرافی و اعیانی زمان خود محسوب می‌شد. تا اینکه به علت مشکلات مربوط به انحصار وراثت برای مدتی خانه خالی از سکنه شد و بخش‌هایی از آن تخریب گشت. در همین مدت خسارات و آسیب‌های زیادی به ملک وارد شد.

خانه‌ی لاری‌ها برای مدتی به خانقاه نعمت‌الهی (محل زندگی دراویش مسلک نعمت‌الهی) تبدیل شد و چند سالی محل گردهمایی دراویش بود.

تا اینکه در سال 1363 این شاهکار معماری توسط میراث فرهنگی یزد خریداری، مرمت و بازسازی شد. خانه‌ی لاری‌ها اکنون تحت تملک سازمان اسناد و کتاب‌خانه ملی قرار دارد و و قسمت‌هایی از آن به موزه اسناد یزد تبدیل شد‌ه است.

با بازدید از این خانه تاریخی می‌توانید با یک تیر دو نشان بزنید و از اسناد تاریخی یزد نیز دیدن کنید.

موزه خانه لاری ها

معماری خانه لاری‌ها یزد

خانه لاری‌ها با 1700 متر مساحت و 1200 متر زیربنا، متشکل از 6 خانه، 3 حیاط و 22 اتاق است که با سبک معماری ایرانی-اسلامی در زمان قاجار ساخته شد. از دیگر ویژگی‌های این بنا استفاده از چندین سه‌دری، پنج‌دری و هفت‌دری، بادگیر و پنجره‌های ارسی و طاق‌های باشکوه به همراه یک ایوان بزرگ و حوض‌آب است. در ادامه به شکل دقیق‌تری اجزای مختلف خانه را معرفی می‌کنیم.

حیاط اصلی خانه لاری‌ها

شاید اولین چیزی که در عکس‌ها و فیلم‌های مختلف از خانه لاری‌ها ببینید همین حیاط اصلی باشد. حیاط مستطیل شکلی که در امتداد شمال شرقی-جنوب غربی قرار دارد. اگر پایین ایوان بزرگ خانه لاری‌ها به سمت حوض آب بایستید، ایوان بزرگ پشت شما در ضلع جنوب غربی قرار دارد و روبه رویتان ضلع شمال شرقی بناست. در دو طرف چپ و راست نیز شمال غربی و جنوب شرقی بنا در کنار شماست. به هر سمتی که بچرخید، شاهد معماری خیره‌کننده‌ی این بنا خواهید بود.

میراث فرهنگی یزد

ایوان بزرگ خانه لاری‌ها

این ایوان با ارتفاع بلندتری به نسبت بخش‌های دیگر بنا در ضلع جنوب غربی و در راس حیاط قرار دارد. یکی از ویژگی‌های جالب معماری ایرانی، قرارگیری هماهنگ اجزای مختلف کنار هم و در عین حال کابردی بودن این اجزاست. اصلی‌ترین کارکرد این ایوان با توجه به ارتفاع زیادش، ایجاد سایه و جلوگیری از تابش مستقیم خورشید به حیاط بوده. علاوه بر این، قرارگیری چنین ایوان بزرگی در راس حیاط، محل مناسبی برای دورهمی‌های خانوادگی فراهم می‌کرد که اِشراف کاملی به باقی خانه نیز داشت. بزرگی و وسعت این ایوان باعث شد‌ه تا بتوانیم آن را در امتداد و بخشی از حیاط بدانیم. بخشی از حیاط که در عین جدایی، با آن پیوند خورد‌ه است.

از ایوان که بگذریم به بادگیر اصلی خانه می‌رسیم.

بادگیر خانه لاری‌ها یزد

بیشتر بخوانید: آتشکده بهرام یزد – داستان آتشی که 1500 سال خاموش نشد

بادگیر خانه لاری‌ها

پشت ایوان بزرگ، بادگیر نیز در ضلع جنوب غربی بنا قرار گرفته است. بادگیر یکی از المان‌های معماری یزد محسوب می‌شود. این بادگیر که چهاروجهی است هوای بیرون از خانه را به داخل خانه می‌کشد و هوای خنک از طریق اتاق زیر بادگیر به سایر قسمت‌های خانه می‌رسد. چوب‌هایی که در اطراف بادگیر نصب شده‌اند باعث شکست هوا می‌شوند و از قدرت باد کم می‌کنند. اینگونه باد با فشار کمتری وارد بادگیر می‌شود و بنای بادگیر از آسیب در امان می‌ماند. نکته‌ی جالب درباره بادگیر خانه لاری‌ها قرارگیری آن در گوشه‌ی بنا است که برخلاف معماری معمول بادگیرهاست که در محور اصلی بنا قرار می‌گیرند. البته که بادگیر پشت ایوان بزرگ تنها بادگیر خانه‌ی لاری‌ها نیست و در قسمت‌های دیگر نیز بادگیرهایی با ارتفاع و اندازه‌ی کوچک‌تری ساخته شد‌ه‌اند.

اتاق زیر بادگیر گاهی به عنوان محل نگهداری مواد غذایی استفاده می‌شد تا در گرمای فصل تابستان خراب نشوند. اما این تنها محل نگهداری مواد غذایی نبود.

سرداب یا پایاب خانه لاری‌ها

برای دیدن سرداب باید از طریق 38 پله، حدود 8 متر پایین بروید. اگر در فصل تابستان به خانه لاری‌ها رفتید، حتی با اینکه دیگر قناتی وجود ندارد که زیر خانه جریان داشته باشد، حتما از تفاوت دمای بیرون و درون سرداب تعجب می‌کنید. چند پله که پایین رفتید، کنار دست‌تان اتاقکی برای نگه‌داری مواد غذایی قرار دارد. پایین‌تر و در فضای خود سرداب، دو حوض کوچک با فرم شمسه در مرکز قرار گرفته‌اند. دقیقا بالای حوض حفره‌ای سقف سرداب را سوراخ کرده و به فضای بیرون می‌رسد. درواقع سرداب راهکار هوشمندانه‌ای بود برای فرار از گرمای تابستان که در بناهای تاریخی زیادی به خصوص در مناطق گرم و خشک ایران از آن استفاده کرده‌اند.

اما قسمت دیگری از خانه لاری‌ها نیز به خنک شدن اهالی خانه در فصل تابستان کمک می‌کرد.

حوض و غروب نشین خانه لاری‌ها

در مرکز حیاط اصلی حوض مستطیل شکلی قرار دارد که تخت بزرگی روی آن قرار گرفته و قسمتی از آن را پوشاند‌ه است. به این تخت که با سه پله از سطح حیاط جدا می‌شود غروب‌نشین یا سایه‌نشین می‌گفتند و همان‌طور که خودتان هم حدس می‌زنید، محلی برای گردهمایی و دورهمی اهالی خانه در فصل تابستان بود. ایوان بزرگ از تابش مستقیم نور خورشید جلوگیری کرده و با ایجاد سایه، فضای مناسبی برای دور هم نشستن افراد فراهم می‌کرد. علاوه بر این، حوض پر از آب نیز از شدت گرمای تابستان کم می‌کرد و نسیم خنکی در اطراف آن جریان داشت.

اتاق آینه خانه لاری‌ها یزد

اتاق آینه خانه لاری‌ها

از مجموع 22 اتاق این خانه یک اتاق شهرت و محبوبیت بیشتری دارد. اتاق آینه در ضلع جنوب شرقی خانه قرار گرفته و با یک پنج‌دری به حیاط اصلی متصل است. سراسر اتاق با گچ‌بری و آینه‌کاری‌های زیبایی تزئین شد‌‌ه و نقاشی‌های خیره‌کننده‌ای بر سقف اتاق کشید‌ه شد‌ه است که هنر دست نقاشان اروپایی‌ست. این نقاشی‌ها که کاملا قرینه هستند، فضای متفاوتی در کل اتاق ایجاد کرده و زیبایی اتاق را چند برابر می‌کنند. اما چیزی که زیبایی این اتاق را به کمال می‌رساند، پنج‌دری و نورگیرهای بالای آن است. پنج‌دری که شامل پنج در دولنگه است، با شیشه‌های رنگی به زیبایی تزئین شد‌ه است. ورود نور از شیشه‌های رنگی، فضای بیرون را به درون اتاق پیوند می‌زند و حال و هوای خاصی به اتاق می‌دهد. جالب است بدانید هیچ کدام از این پنج در محل ورود به اتاق نیست و ورودی در وجه جانبی اتاق قرار دارد.

حیاط میانی

ساختار حیاط میانی تا حدودی مشابه ساختار حیاط اصلی است. ایوان دیگری باز هم در سمت جنوب غربی حیاط مشاهده می‌شود که نمایی بلندتر از دیگر قسمت‌ها دارد. مقابل این ایوان و در ضلع شمال شرقی حیاط یک پنج دری قرار دارد و کنار آن سه‌دری‌ها دید‌‌ه می‌شوند. ضلع شمال غربی خانه در حیاط میانی با یک هفت دری به حیاط پیوند خورد‌ه است. روربه‌روی این ضلع یعنی در ضلع جنوب شرقی بنا طاق‌نماهایی روی دیوار تراشید‌ه شد‌ه که همه‌ی این‌ها در کنار هم هماهنگی زیبایی در سه جهت ایجاد می‌کنند. اینگونه ایوان حیاط میانی با وجود تمایزی که دارد، از نظر فرمی در هماهنگی کامل با دیگر قسمت‌هاست.

حیاط سوم

برای دیدن حیاط سوم باید به قسمت شمال شرقی خانه برویم. این حیاط یک طبقه بلندتر از حیاط میانی ساخته شد‌ه و ارتباط کمی با دیگر قسمت‌های خانه دارد. این حیاط تنها یک اتاق دارد و با توجه به جدا بودنش از سایر قسمت‌های خانه، از فضای دنج و آرامی برخوردار است.

بیشتر بخوانید: مساجد یزد ؛ معرفی 3 مسجد تاریخی و مشهور استان یزد

تاریخچه خانه لاری‌ها یزد

توجه به حفظ حریم خصوصی در معماری خانه لاری‌ها

در جای جای معماری ایرانی-اسلامی می‌توانیم توجه به حفظ حریم اهالی خانه و جلوگیری از ورود نامحرم به حریم خانه را ببینیم.

در دوسوی در ورودی شاهد دو سکو هستیم که برای استراحت افراد هنگام انتظار برای ورود ساخته‌ شد‌ه‌اند. البته که این سکوها کاربردهای دیگری مثل ایجاد فضایی برای گفت‌وگو با همسایه‌ها و استراحت عابران نیز داشته‌اند. در برخی از شهرها به این دو سکو پیر نشین یا خواجه نشین می‌گفتند.

دو کوبه‌ی روی در نیز با توجه به مرد یا زن بودن شخص مورد استفاده قرار می‌گرفتند. یکی از کوبه‌ها که ظاهری مانند چکش دارد صدای بم تولید می‌کند و کوبه‌ی دیگر که مانند حلقه است صدای زیرتری دارد. اینگونه با توجه به زیر و بمی صدا، صاحب‌خانه از جنسیت مراجعه‌کننده مطلع می‌شد.

تاریخ یزد

هشتی خانه لاری‌ ها

مراجعه‌کننده در بدو ورود وارد هشتی می‌شد. هشتی فضای سرپوشیده‌ای‌ست که ورودی مشترک چند خانه است و حیاط را به کوچه متصل می‌کند. درواقع هشتی فضای مابین حیاط و کوچه است. یکی از کاربردهای هشتی این بود که مهمان یا فرد نامحرم مستقیم وارد حریم خانه نشود و برای کسب اجازه‌ی ورود یا رسیدگی به کارش در هشتی منتظر بماند. در خانه لاری‌ها حیاط اصلی و حیاط میانی دارای یک هشتی مشترک هستند. معمولا افراد برای ورود به حیاط خانه باید از دالانی می‌گذشتند که هشتی را به حیاط متصل می‌کرد.

در خانه‌ی لاری‌ها نیز باید از دالان کوچکی به شکل ال بگذریم تا وارد حریم خانه شویم. دالان نیز کارکردی مشابه داشت و فضای حیاط را از دید مستقیم افراد داخل هشتی خارج می‌کرد. افراد درون هشتی نمی‌توانستند حیاط را ببینند و برای ورود به حیاط باید از دالان می‌گذشتند.

نکته‌ی قابل توجه دیگر در معماری خانه لاری‌ها ایجاد دو لایه در ساخت اتاق‌هاست. لایه اول که به حیاط متصل بود و لایه‌ی دیگری که در پشت این لایه، فضاهایی مانند اصطبل، انبار و مطبخ را دربرمی‌گرفت. این قسمت‌های خانه به دلیل رفت و آمد بیشتر نسبت به سایر قسمت‌ها دارای دری جداگانه بودند. تعبیه درهای جداگانه نیز اهالی خانه را از دید نامحرم محفوظ نگه می‌داشت.

با این که در کل خانه ارتباط تنگاتنگی بین فضاهای مختلف وجود دارد اما خدشه‌ای به حریم شخصی اهالی خانه وارد نمی‌شود و از طرف دیگر نظر کردن به  داخل خانه توسط افراد غریبه عملا ناممکن است. مشکل می‌توان خانه‌ای تاریخی در یزد پیدا کرد که این مشخصه معماری سنتی ایرانی در آن رعایت نشده باشد.

معماری یزد

مصالح ساخت

در معماری خانه لاری‌ها از مصالح مناسب اقلیم یزد مثل خشت، گل، آجر، گچ، کاه و ساروج استفاده کرده‌اند. وجود تزیینات هنری مثل گچ‌بری‌ها، آینه‌کاری‌ها، گره‌چینی و نقاشی‌ها در بخش‌های مختلف خانه از تمول و جایگاه اجتماعی صاحب ملک حکایت می‌کند. به کارگیری خشت در نقاطی مثل یزد که دارای اقلیم گرم و خشک است به تعادل دمایی درون خانه کمک می‌کند و در تابستان و زمستان تاثیر مستقیمی بر دمای خانه می‌گذارد.

در محله فهادان یزد می‌توانید از چندین شاهکار معماری سنتی ایرانی دیدن کنید و با دست پر از گشت و گذار تاریخی خود به خانه برگردید. خانه لاری‌ها نیز که امروز موزه اسناد یزد هم هست، یکی از دیدنی‌ترین مکان‌هایی است که در این محله و در شهر یزد می‌توانید ببینید. شاید این خانه زیبا که 159 سال پیش و در دوران قاجار در یزد ساخته‌ شد‌ه، تبدیل به ماشین زمانی شود و شما را برای لحظاتی به گذشته‌های دور ببرد.

بیشتر بخوانید: موزه مارکار یزد کجاست؟ معرفی موزه فرهنگ و هنر زرتشتیان یزد

گردشگری یزد

ساعات بازدید و آدرس خانه لاری‌ ها

این خانه زیبا در خیابان امام خمینی، محله فهادان، مجاور عمارت کلاه فرنگی قرار دارد. ساعت بازدید از این خانه 8 صبح تا 19:30 دقیقه بعد از ظهر است.