بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1402-08-21
سفره هفت سین و تاریخچه نمادهای هفتگانه
هویت هر ملتی با سنتها و آیینهای آن ملت ساخته میشود و علت اصلی ارزشمند بودن سنتهایی مثل سفره هفت سین همین پیوند با هویت ملی و تاریخی است. شیوه زندگی ما و بسیاری از رفتار و افکار ما ریشه در همین سنتها و آیینها دارند.
ما در کشوری زندگی میکنیم که تاریخ طولانیای دارد و داستان زندگی انسانها در آن به گذشتههای دور برمیگردد.
تاریخ ایران سرشار از سنتها، باورها و آیینهای مختلف است. که هر کدام تحت تاثیر عوامل متفاوتی به وجود آمدهاند و مرسوم شدهاند.
اما در بین تمام این آیینها عید نوروز و چیدن هفت سین اهمیت ویژهای دارند و هنوز هم در فرهنگ ما ایرانیها پررنگ جلوه میکنند.
ولی واقعا چرا ما سال جدید را با چیدن و تزیین سفره هفت سین سنتی آغاز میکنیم؟
اصلا چرا هفت نماد را انتخاب کردهایم؟ نمیشد با پنج سین قال قضیه را میکندند؟
سبزه هفت سین
هفت سین چیست
ایرانیان از قدیم در جشنهای خود سفره یا خوانی برپا میکردند که شامل خوراکی و نمادهای مخصوص آن جشن میشد. مثل عید نوروز و هفت سین یا شب یلدا و سفرهی مخصوصش که میوهها و غذاها و نمادهای خاص خودش را دارد.
عید نوروز و سنت چیدن هفت سین همچنان در میان ایرانیان، افغانها، تاجیکها و دیگر فارسیزبانان دنیا مرسوم است و میتوان گفت مهمترین جشن ایرانیان محسوب میشود.
چند روز یا چند ساعت مانده به تحویل سال، برپایی سفره هفت سین آغاز میشود و درست قبل از رسیدن به لحظات پایانی سال خانوادهها دور این سفره مینشینند و کنار یکدیگر سال را تحویل میکنند.
اجزای اصلی این سفره عبارتند از سیب، سیر، سرکه، سمنو، سماق، سنجد و سبزه.
سفره هفت سین اجزای دیگری نیز دارد که شامل آب، آیینه، شمع، تخم مرغ رنگی، ماهی قرمز، اسپند، خوشه گندم و … میشود. هر کدام از اعضای این سفره نشانهای از آرزوها و تجلی امیدها و باورهای مردم از گذشته تا به امروز هستند.
اما سوال اینجاست که ریشههای هفت سین در کجاست و فلسفهی چیدن آن چیست؟
سفره هفت سین
ریشه اصلی سفره هفت سین سفرهی اَمشاسِپَند
در ایران باستان، هنگام نوروز سفرهای به نام اَمشاسِپَند برپا میشد که شامل هفت نماد از صفات و نامهای اهورامزدا بود.
واژهی امشاسپندان به معنی جاودانان پاک یا مقدسان بیمرگ است که متشکل از دو بخش اَمِشه به معنی جاودانی و بیمرگ و سپنته یا سپند به معنی پاک و مقدس است.
امشاسپندان در شکل اساطیری آن علاوه بر صفات اهورامزدا، بزرگترین آفرینشهای خداوند نیز هستند.
شش امشاسپند
- سپندارمذ: اسفند _ آرمیتی – دارنده خرد کامل
- اَمرداد: مرداد – نماد بیمرگی و جاودانگی
- خرداد: رسایی و کمال – نگهبان آب – نابودگر دیو مرگ
- بهمن: وُهومن به معنای منش نیک و نگهبان جانوران
- اردیبهشت: بهترین اشه – نگهبان گیاهان و مرغزارها
- شهریور: نماد فرمانروایی نیرومند الهی – نگهبان فلزات و دانش _ فرشته مهربانی و جوانمردی
سفره سال نو
سفره امشاسپندان
رسم بر این بود که نمادهایی از هفت امشاسپند بر سفره نوروزی ایرانیان باستان قرار میگرفت. کتاب اوستا یا ظرفی به نام “هوم” را که نوعی نوشیدنی بود به عنوان نمادی از اهورامزدا که آفریننده دانا و نگهبان انسان بود بر سفره میگذاشتند.
سپندارمذ یا اسفند تجلی عشق جاودان است و خدا در این صفت نگهبان زمین بود. به همین دلیل بر سفره پارچه سفیدی به معنی گستردگی و پاکی و برکت پهن میشد.
اَمرداد نماد جاودانگی است و خدا در این امشاسپند، نگهبان گیاهان محسوب میشود. شاخههای سبز بَرسَم یا سرو به عنوان نمادی از جاودانگی و نمایندهای از این صفت اهورامزدا بر سفره قرار میگرفت.
نماد دیگری که روی سفره قرار میگرفت، ظرف آبی بود که نمادی از امشاسپند خرداد محسوب میشد. خدا در این صفت نگهبان آبها و رودهای زمین است و جلوهای از راستی و درستی. ایرانیان از این نماد استفاده میکردند تا در سال جدید آبها ناپاک نشوند.
بهمن یا وُهومَن به معنی اندیشه نیک است و خدا در این صفت نگهبان جانوران تلقی میشود. ظرف شیری به عنوان سمبلی از این امشاسپند بر سفره قرار میگرفت تا در سال جدید حیوانها نیز در آرامش باشند.
امشاسپند بعدی اردیبهشت است که به معنی قانون نیک و راست است. چون خدا در این امشاسپند نگهبان آتش بود، ایرانیان آتشدانی بر سفره قرار میدادند.
شهریور نگهبان فلز و دانش است. نماد آن بر سفره جامی فلزیست که نمایندهی تفکریست که میگوید در سال جدید دانش وسیلهای برای ساخت است و نه ابزاری برای ویرانی.
فلسفه و ریشههای اصلی هفت سین کمکم از یاد رفت و با تغییر فرهنگ و آیین مردم، نمادهای هفت سین نیز تغییر کرد.
تاریخچه نوروز
تغییرات سفره هفت سین در طول تاریخ
سنتها به مرور زمان و با دخل و تصرف فرهنگها دچار تغییر میشوند، عید نوروز و هفت سین هم از این قاعده مستثنی نیستند و طی سالهای زیاد و دورههای تاریخی مختلف شکل و شمایل متفاوتی به خود گرفتند.
مثلا در دوران هخامنشیان از سفره هفت سین با عنوان “هفت چین” یاد میشد که به معنی قرارگیری هفت چیز روی سفره است؛ که هر کدام نمادی از یک آیین، باور یا یک آرزو بودند.
در دوران ساسانیان و پیش از اسلام در این اصطلاح به جای سین از شین استفاده میکردند و اجزای تشکیلدهنده سفره دارای هفت شین بودند که شامل شمع، شراب، شیرینی، شمشاد، شقایق، شهد و شربت بود. بعد از ظهور اسلام در ایران به دلیل حرام بودن شراب، شینهای سفره به سین تبدیل شدند و هفت سین به شکل امروزیاش باب شد.
البته در برخی نقاط “سین” را به سینی و به اصطلاح “هفت سینی” ربط میدهند که شامل هفت ظرف یا سینی پر از غذا بود و در زمان نوروز از آن استفاده میکردند.
عید نوروز
اهمیت و دلیل انتخاب عدد هفت برای هفت سین
بارها و بارها درباره اهمیت عدد 7 در بین ملتها و فرهنگهای مختلف شنیدهایم. اما جالب است بدانیم با توجه به قدمت آیین میترایسم و اهمیتی که این آیین برای عدد 7 قائل بود، اولین مردمانی که به اهمیت این عدد پی بردند ایرانیان بودند.
کم کم این عدد در فرهنگهای دیگر و باقی ملتها نیز پر اهمیت شد و جایگاه خاصی پیدا کرد.
عدد هفت در ایران باستان عددی مقدس و مهم تلقی میشد که این اهمیت نیز متاثر از باورهای آیینی و مشاهدات طبیعی مردم بود. مثل هفت سیاره مکشوف جهان باستان، هفت رنگ رنگینکمان، هفت روز هفته یا باورهای آیینی مثل هفت امشاسپند، هفت طبقه زمین، هفت طبقه آسمان، هفت خان، هفت دریا و … .
عدد هفت اغلب در امور نیک و پاک و ایزدی به کار میرفته و به همین دلیل از جایگاه روحانی و مقدسی برخوردار بود.
سفره هفتسین
معنای نمادهای اصلی سفره هفت سین
با این که در طی سالیان دخل و تصرفهای زیادی در هفت سین و نمادهای آن صورت گرفته است اما این آیین باارزش و اصیل همچنان کاربرد و مفهوم خود را حفظ کرده و در بین مردم جایگاه ویژهای دارد.
هفت سین متشکل از هفت نماد طبیعی است که همه خوراکی نیز هستند. هر کدام از این نمادها مفهوم و باور خاصی را به دوش میکشند و به منظور خاصی روی سفره قرار میگیرند.
سیب
به عنوان نمادی از سلامتی و شادابی و به عنوان یک میوه بهشتی، نمادی از باروری و زایش است. این میوه را با این امید روی سفره هفت سین میگذارند که اعضای خانواده سال جدید را با سلامتی و شادی به پایان برسانند.
سبزه
سبزه نشانی از نو شدن طبیعت و سرزندگی و حیات است. این رسم که اگر سبزه را گره بزنند و به آب بیاندازند، بخت جوانها باز میشود نیز همچنان بین مردم وجود دارد.
سماق
نماد صبر و بردباری است. مردم با آرزوی سالی پر از شادی و استقامت این ماده را بر سفرههای هفت سین خود قرار میدهند.
نماد سفره هفست سین
سنجد
نماد امید و باروری و همچنین عشق و دلبستگی است. از آن برای محکم کردن پیوند اعضای خانواده استفاده میکردند و آن را به امید سالی پر از عشق و همراهی بین اعضای خانواده بر سفره میگذاشتند. برخی نیز سنجد را به عنوان نمادی از عقلانیت میشناسند و آن را به این دلیل بر سفره هفت سین قرار میدهند که سالی با تصمیمات عاقلانه و حسابشده داشته باشند.
سمنو
به عنوان نمادی از خیر و برکت و باروری روی سفره قرار میگیرد. این ماده که با گندم تهیه میشود به دلیل اعتقادی که در گذشته درباره تاثیر گندم بر باروری وجود داشت، به نمادی از قدرت و باروری معروف است.
سیر
سیر با رنگ سفیدش نمادی از اهورامزدا و سمبلی از تندرستی و سلامت است. در گذشته نیز مثل امروز به خواص دارویی سیر تاکید میشد و از این رو آن را به امید داشتن سالی بدون بیماری روی سفره قرار میدادند. ایرانیان باستان بر این باور بودند که بوی سیر اشک دیوان را درمیآورد.
سرکه
سرکه نماد جاودانگی است و در گذشته برای باطل کردن سحر و جادو از آن استفاده میکردند.
نماد هفست سین
معنای نمادهای فرعی سفره هفت سین
همهی ما میدانیم علاوه بر هفت “سین“، نمادهای دیگری نیز بر سفره هفت سین قرار دارند که بدون آنها این سفره ناقص خواهد ماند. هر کدام از این نمادها نیز مثل نمادهای اصلی هفت سین، ریشه در باور و امید و آرزویی دارند که در ادامه کمی بیشتر با آنها آشنا میشویم.
آب: آب نمادی از فروغ و روشنایی است و در آیینهای باستانی ایرانیان ارزش بالایی دارد.
آینه: آب و آیینه با هم در پیوندند و هر دو نمادی از روشنایی و شفافیتاند. آینه سمبلی از حقیقت و راستی است.
تخم مرغ رنگی: تخم مرغ نمادی از باروری و زایش است و با آیین زرتشت ارتباط دارد.
شمع: شمع مظهر روشنایی و نور است و آتش مظهر پاکی و از بین برنده گناهان انسان است.
اسپند: ازگذشتههای دور تا همین امروز از اسپند به عنوان دافع چشم بد و چشم زخم استفاده میکردند.
نان: استفاده از خوشهی گندم یا نان نیز نمادی از برکت و روزی است.
دیوان حافظ: ایرانیان شب یلدا و عید نوروز خود را با تورق در کتاب حافظ سپری میکنند. بزرگترها بین صفحات دیوان حافظ یا قرآن، پول عیدی میگذارند و بعد از تحویل سال آن را به عنوان عیدی به اعضای خانواده میدهند.
شیرینی: استفاده از شیرینی بر سفرهی هفت سین برای شیرین کام ماندن تا پایان سال است.
و اما ماهی قرمز که داستان خودش را دارد.
بیشتر بخوانید: تاریخچه شب یلدا و تولد خورشید – آداب و رسوم شب چله
ماهی قرمز سفره هفت سین نماد چیست؟
اختلاف نظرهای فروانی درباره این که ماهی قرمز متعلق به هفت سین است یا خیر وجود دارد.
عدهای معتقدند ماهی قرمز هشتاد تا صد سال پیش همزمان با صنعت چای از کشور چین به ایران آمده است.
آنها این ادعا را مطرح میکنند که ایرانیها تا پیش از این استفادهای از این نوع ماهی نمیکردند
اما وجود آثار باستانی گوناگون مثل تندیس زرین ماهی قرمز در دوران هخامنشیان و همچنین نقش ماهی روی ظروف فلزی ساسانیان نشان میدهد که آشنایی ایرانیان با ماهی قرمز به بیش از 2500 سال پیش برمیگردد.
علت این فرض که ماهی قرمز از چین به ایران وارد شده، استفاده مردم چین از این ماهی در سال نوی چینی است. یکی از نمادهای محبوب سال نوی چینی، کودکی است که یک ماهی قرمز بزرگ و یک گل نیلوفر آبی در دست دارد.
اما در هر صورت، میدانیم که سنتها در طول تاریخ با هم ترکیب میشوند و از یکدیگر تاثیر میگیرند. اهمیت چنین آیینهایی در کارکرد آنهاست و ماهی قرمز هم به عنوان نمادی بر سفرهای ما ایرانیان قرار میگیرد و کارکرد نمادین و خاص خودش را دارد.
از ماهی قرمز به عنوان نشانه خوششانسی، سرزندگی و موفقیت یاد میکنند. رنگ قرمز ماهی در سفره نماد برکت و پیروزی و معیشت و خود ماهی نیز سمبلی از پویایی و تحرک است. مردم با آرزوی این که خوشیها و خوبیهای سال گذشته را به سال جدید ببرند ماهی قرمز روی سفره میگذارند که نشانهای از جریان داشتن و جاری بودن است.
جالب است بدانید که طول عمر ماهیهای قرمز خیلی بیشتر از چیزی است که ما ذر عمل دیدهایم.
ماهی قرمز در سن سه تا چهار سالگی بالغ میشود و با تغذیه درست و نگهداری مناسب تا بیشتر از ده سال عمر میکند.
عید نوروز مهمترین جشن سالانه ایرانیان
عید نوروز مهمترین رویداد سالانه ایرانیان و هفت سین اصلیترین عضو این جشن باستانی است. در واقع سفرهی هفت سین با تمام نمادهایی که در دل خود دارد، خود نماد بزرگتری از شروع سال نو و آغاز یک بهار در طبیعت و زندگی انسانهاست.
برگذاری چنین آیینها و رسم و رسوماتی همهی ما ایرانیها را با قدرت به ریشههای تاریخی و فرهنگی این سرزمین وصل میکند و باعث تغذیه این ریشهها میشود.
حالا که میدانیم ریشههای هفت سین از چه تاریخ دور و درازی به اینجا و به ما رسیدهاند و از تفکر و فلسفهی آن باخبریم با شور و شوق بیشتری این سنت ارزشمند را برگذار خواهیم کرد.
