بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1402-08-15
تاریخچه شب یلدا و تولد خورشید – آداب و رسوم شب چله
اگر شما الان در حال مطالعه این متن هستید به این معنی‌ست که به سنت‌های فرهنگی و هویت ملی و تاریخی کشورتان اهمیت می‌دهید. این که هر ساله چنین رسم‌ها و سنت‌هایی مانند شب یلدا را برگذار می‌کنیم و در زنده نگه داشتن و انتقال این سنت‌ها به نسل‌های بعد نقش داریم بسیار ارزشمند است. اما بیایید قبول کنیم اگر اطلاعات بیشتری درباره تاریخچه شب یلدا و چرایی این آیین‌ها داشته باشیم، هم نقش پررنگ‌تری در زنده نگه داشتن آن‌ها خواهیم داشت و هم از برگذاری این جشن‌ها و آیین‌ها خیلی بیشتر از قبل لذت خواهیم برد.
پس بیایید داستان طولانی‌ترین شب سال را با هم بخوانیم و به هفت هزار سال قبل برگردیم.
تاریخچه شب یلدا
وقتی ما به گذشته فکر می‌کنیم، یادمان می‌رود زندگی مدرن امروزی تنها صد و خرده‌ای سال عمر دارد و حال و هوای زندگی در قرن‌های گذشته می‌تواند چه تفاوت‌های اساسی و مهمی با زندگی امروز داشته باشد.
یکی از همین تفاوت‌ها نور و گرما بود. مثلا سه هزار سال به عقب برگردید و فقط یک شب تاریک زمستانی را تصور کنید. مردمِ دوران باستان یا کشاورزی می‌کردند یا دامدار بودند و از این طریق نیازهای خودشان را برطرف می‌کردند و اینگونه کوتاهی و بلندی شب و روز و تغییر فصل‌ها برای آن‌ها اهمیت حیاتی داشت. به همین دلیل با گذر زمان و به دست آوردن تجربه، متوجه این تغییرات شدند و آخرین شب پاییز را به عنوان طولانی‌ترین شب سال شناختند.
ایرانیان از سال‌ها پیش فاصله‌ی بین آخرین غروب خورشید در پاییز و اولین طلوع خورشید در زمستان را شب یلدا می‌نامیدند و آن را جشن می‌گرفتند. 30 آذر یا 20 دسامبر در تقویم میلادی، کوتاه‌ترین روز و بلندترین شب را در طول سال دارد. اما با شروع زمستان روزها به تدریج طولانی‌تر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند. تا عید نوروز که طول شب و روز یکسان شده و به 12 ساعت می‌رسد.
با اینکه پیشینه تاریخچه شب یلدا به حدود هفت هزار سال قبل برمی‌گردد اما در گاهشماری ایرانیان باستان از سال 502 پیش از میلاد و در زمان داریوش یکم بود که این جشن به تقویم رسمی ایرانیان راه پیدا کرد.
طولانی‌ترین شب سال
وقتی مردم متوجه شدند که طول روز در بعضی از ایام و فصل‌های سال بیشتر است و می‌توانند از نور و روشنی خورشید بیشتر استفاده کنند، کم‌کم این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و خورشید نماد نیکی و تاریکی و ظلمت شب نماد بدی‌ست. ریشه‌های این تفکر را در آیین مهر و زرتشتی می‌توان دید.
شب تولد مهر
آیین مهر یکی از کهن‌ترین ادیان ایرانیان است. این آیین بر پایه پرستش مهر یا میترا بنا شده است. مهر فرشته‌ی پیمان و دوستی‌ست و نماد او خورشید است. مهر نزدیکی بسیاری با خورشید دارد اما همانطور که در اوستا گفته شده او خدای خورشید نیست بلکه نور و پرتو آن است و وظیفه‌اش بخشیدن نور و زندگی است.
شب چله
اما ارتباط مهر و شب یلدا چیست؟
بر اساس باور ایرانیان باستان، مهر در شب یلدا، طولانی‌ترین شب سال و در تاریک‌ترین غار به دنیا آمد. زایش مهر نماد نور و باروری و امید بود. تولدی که تاریکی و ظلمت طولانی شب را شکست داده و با شروع زمستان باعث می‌شود که روزها بلندتر و شب‌ها کوتاه شوند. به همین دلیل شب یلدا یا شب چله را به معنی تولد خورشید یا همان ایزد مهر می‌دانند.
در معنی کلمه یلدا نیز می‌توانیم به همین آیین و باورها برسیم. یلدا کلمه‌ای سُریانی به معنای زایش و تولد است. زبان سُریانی یکی از گویش‌های زبان آرامی است و در طول سده‌های اولیه میلادی در بخش‌های وسیعی از خاورمیانه تکلم می‌شده است.
درباره نام ماه‌های آذر و دی که هر دو با شب یلدا پیوند خورده‌اند نیز روایت زیبایی وجود دارد. آذر یا آتر، ایزد آتش نماد نور و روشنایی است و برای نیکی می‌جنگد و در مقابل دی آغاز زمستان و نماد اهریمن و همان دیو است. برخی نیز معتقدند نام ماه دی از آیین میترایی و مصدر دا آمده است و به معنی دادن و آفریدن است.
در هر صورت طولانی‌ترین شب سال با تولد مهر به پایان می‌رسد و این تولد، نور و روشنایی و نیکی می‌آفریند.
شب یلدا چیست؟
یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییز است. در اولین روز دی ماه هر سال، زمین به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد، لحظه‌ای که خورشید به نقطه‌ای خاص از آسمان می‌رسد و فصل زمستان در نیم‌کره‌ی شمالی رسما آغاز می‌شود. در این شب خاص مردم در نیم‌کره شمالی کوتاه‌ترین روز و بلندترین شب سال را سپری می‌کنند و در نیم‌کره جنوبی عکس همین داستان اتفاق می‌افتد. به بیان دیگر طولانی‌ترین شب سال در نیم‌کره‌ی شمالی همزمان است با کوتاه‌ترین شب سال در نیم‌کره‌ی جنوبی. البته ناگفته نماند که این طولانی بودن فقط یک دقیقه با سایر شب‌ها متفاوت است.
آداب و رسوم شب چله
یلدا از نظر نجومی
از آیین‌ها و اساطیر و داستان‌ها که بگذریم باید بگوییم که در شب یلدا اتفاقی در آسمان رخ می‌دهد که کاملا علمی است. همانطور که گفتیم شب یلدا مصادف است با انقلاب زمستانی، یعنی نقطه‌ی شروع زمستان در نیم‌کره شمالی. اما بیایید کمی دقیق‌تر به این انقلاب و تغییر فصل‌ها نگاه کنیم تا بفهمیم دقیقا در شب یلدا چه اتفاقی می‌افتد.
نکته‌ی اولی که باید بدانیم این است که زمین با انحراف بیست و سه و نیم درجه‌ای در حال چرخش است. یعنی همانطور که در فیلم‌ها و ماکت‌های کره‌ی زمین دیده‌ایم، این سیاره به شکل مورب به دور خودش می‌چرخد. حالا وقتی زمین در طول 365 روز در حال گردش به دور خورشید است، زاویه تابش نور خورشید در دو نیم‌کره تغییر می‌کند و باعث تغییر فصل‌ها و کوتاه و بلند شدن طول شب و روز می‌شود.
در شش ماه اول سال نیم‌کره شمالی نور بیشتری از خورشید دریافت می‌کند و در شش ماه دوم سال نیم‌کره‌ی جنوبی بیشتر از نور خورشید بهره‌مند می‌شود. اما در شب اول زمستان چه اتفاقی می‌افتد؟ در این شب خورشید کم‌ترین ارتفاع را از افق گرفته و باعث کوتاه شدن روز و طولانی‌تر شدن شب می‌شود. دقیقا اتفاقی که به شکل عکس در اولین روز تابستان و با شروع انقلاب تابستانی رخ می‌دهد که خورشید به بالاترین ارتفاع از زمین می‌رسد.
یلدا از نظر نجومی
رابطه شب یلدا و میلاد مسیح
ایران سرزمینی بود که در طول سالیان از کشورهای دیگر تاثیر گرفت و همینطور تاثیرات فراوانی نیز بر کشورهای دیگر گذاشت که هنوز هم پابرجاست. یکی از همین تاثیرات که در نوع خودش داستان جالبی دارد، پیوند شب یلدا و میلاد مسیح است.
با اینکه در طول تاریخ، رومیان با ایران سازگاری نداشتند اما مهرپرستی توسط مانویان و نوافلاطونیان در میان مردم این سرزمین رواج پیدا کرد و حتی بسیاری از سزارها و مقام‌های بلندپایه روم نیز به این آیین روی آوردند. کم‌کم رومیان هم تولد مهر و شب یلدا را جشن گرفتند و آن را آغاز سال نو دانستند. آن‌ها این روز را “ناتالیس انویکتوس” یعنی “روز تولد مهر شکست ناپذیر” نامیدند و روز 21 دسامبر را به عنوان روز میلاد میترا (خورشید) انتخاب کردند.
شب یلدا و میلاد مسیح
وقتی کشیش‌ها بعد از رسمی شدن دین مسیحیت نتوانستند از برگذاری این آیین‌ها جلوگیری کنند، شباهت‌هایی مثل تولد مهر توسط دوشیزه‌ای باکره به نام آناهیتا درون غار، باعث شد کلیسا عیسی را جایگزین مهر و مریم را جایگزین آناهیتا کند و یلدا را به عنوان شب میلاد مسیح انتخاب کنند.
تا سده چهارم میلادی، جشن میلاد مسیح در شب اول دی یا همان 21 دسامبر برگذار می‌شد اما به خاطر اشتباهی که مسیحیان در محاسبه کبیسه‌ها مرتکب شدند روز 25 دسامبر به عنوان روز تولد مسیح انتخاب شد و امروز هم مردم این روز را به عنوان میلاد مسیح و کریسمس جشن می‌گیرند.
رسم و رسومات شب یلدا
شب یلدا هم مانند تمام جشن‌ها و مناسبت‌های اصیل ایرانی آداب و ویژگی‌های زیبا و منحصر به فردی دارد. در این شب اعضای خانواده دور هم جمع و با میوه‌ها و غذاهای مخصوص و بگو و بخند شب‌نشینی می‌کنند.
دورهمی
در گذشته خانواده‌ها دور کرسی می‌نشستند و اولین شب زمستان را با ترکیبی از گرمای کرسی و دورهمی خانوادگی صبح می‌کردند. امروز اما تزیین سفره شب یلدا جای کرسی را گرفته و مردم با توان مالی مختلف تلاش می‌کنند تا این شب را کنار خانواده خود با شادی بگذرانند و از این فرصت استفاده کنند تا کانون خانواده‌ی خود را گرم نگه دارند.
کرسی در تاریخچه شب یلدا
سروآرایی
یکی از نمادهای باستانی این جشن سرو بود. مردم در گذشته این درخت را می‌آراستند و به عنوان نمادی از ایستادگی در برابر سرما می‌شناختند؛ نمادی که می‌توان ریشه‌های آن را در درخت کاج کریسمس دید.
بیشتر بخوانید: شب یلدا برای داماد چی بگیریم؟ لیست هدایا شب چله
فال حافظ و شعرخوانی
یکی دیگر از رسم‌هایی که به شب یلدا رنگ و بویی خاص می‌دهد، شعرخوانی و تفال به دیوان حافظ است. معمولا بزرگ‌ترها برای اهل خانواده فال می‌گیرند و یا شاهنامه‌خوانی می‌کنند و اینگونه خانواده را به گرمی دور هم جمع می‌کنند.
فال حافظ در تاریخچه شب یلدا
خوراکی‌های شب یلدا
از این‌ها که بگذریم نوبت خوراکی‌های شب یلدا می‌رسد. در این شب از هندوانه، انار، کدو و سیب گرفته تا آجیل و خشکبار سر سفر گذاشته می‌شود. جالب اینجاست که میوه‌های اصلی شب یلدا طیف رنگی قرمز دارند و انگار نمادی از خورشید هستند و می‌خواهند به گونه‌ای سرمای این شب طولانی را جبران کنند. غذاهای مرسوم این جشن هم لیست رنگارنگی دارد از سبزی پلو با ماهی، زرشک‌پلو، انار پلو، کلم پلوی شیرازی و بسیاری غذاهای محلی و خوشمزه‌ی دیگر. سفره‌ی شب یلدای خانواده‌های ایرانی در هر شهر و استان ویژگی‌های مختص خودش را دارد و همین گستردگی و غنای فرهنگی است که به این جشن‌ها و آیین‌هایی شبیه به این ارزش و معنی می‌دهد.
بیشتر بخوانید: یلدا برای عروس چی ببریم؟ رسم و رسومات و هدایا یلدایی عروس
میوه‌های شب یلدا
معنی شب چله چیست؟
ایرانیان باستان دو موقع از سال را با عنوان چله نامگذاری کردند. و هر چله را به دو دوره بزرگ و کوچک تقسیم کردند. چله اول با شروع تابستان آغاز می‌شود و یک دوره چهل روزه و یک دوره بیست روزه دارد. چله‌ی دوم سال با شروع زمستان آغاز می‌شود؛ چله‌ی بزرگ تا 10 بهمن ادامه دارد و بعد از آن چله‌ی کوچک که مدت آن بیست روز است شروع می‌شود. ایرانیان از این تقسیم‌بندی برای رسیدگی به امور کشاورزی و دامداری خود استفاده می‌کردند.
تاریخچه شب یلدا در ایران
این که چگونه ایرانیان باستان با امکانات آن زمان توانستند یک رخداد نجومی را به درستی شناسایی کنند واقعا جای شگفتی دارد. با اینکه هر سرزمین و فرهنگی ارزش و اهمیت خاص خود را در تاریخ دارد و اشتباه است اگر فرهنگی را برتر از فرهنگ دیگری بدانیم و آن را تقدیس کنیم. اما این را می‌دانیم که آگاهی از هویت تاریخی و ملی این سرزمین به ما کمک می‌کند تا در حفظ و بقای آن موفق‌تر باشیم. شب یلدا یکی از محدود آیین‌های اصیل ایرانی است که هنوز با شور و شوق جشن گرفته می‌شود. و در دل خانواده‌ها خورشید عشق و محبت را روشن می‌کند. تا مردم با تمام مشکلاتی که در زندگی امروز دارند، فرصت یک دورهمی خانوداگی را از دست ندهند و همچنان نزدیک یکدیگر باشند.
شب یلدا خیلی خاصه