بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1403-03-15
لاک تراشی یا چوتاشی – هنر اصیل مازندران بر روی چوب
با کمی بررسی و تمرکز بیشتر بر صنایع دستی مناطق مختلف، به این موضوع پی خواهیم برد که این صنایع بومی به شکل قابل توجهی با طبیعت، فرهنگ و به طور کلی محیط اطراف خود در ارتباطاند. در طول تاریخ، انسان سعی کرده تا تمام نیازهای خود را از طریق طبیعت و استفاده از منابع در دسترسش برطرف کند. خاک، چوب، سنگ، فلز، انواع گیاهان و حیوانات، آب و بسیاری از منابع طبیعی دیگر در مناطق مختلف، به شکلهای گوناگونی مورد استفاده انسانها قرار میگرفت. و این تقریبا قصه شکلگیری هنر لاک تراشی و بسیاری از هنرهای بومی دیگر است. قصه محصولاتی که برای بومیان مناطق مختلف، کاربردی بوده و بخشی از فرهنگ و هنر آنهاست که با زندگی روزمره آنها عجین شده و برای ما نیز علاوه بر همه اینها جنبهای نوستالژیک و جادویی دارد.
لاک تراشی دقیقا یکی از همین صنایع دستی است که در این مطلب به معرفی آن میپردازیم. همچنین با ابزار کار و انواع محصولاتی که با این هنر ارزشمند تولید میشوند، آشنا خواهیم شد و توضیح مختصری نیز درباره نحوه تولید محصولات لاک تراشی خواهیم داد. پس در قدم اول ببینیم لاک تراشی دقیقا چیست؟!
چوتاشی یا لاک تراشی
لاک تراشی چیست
لاک تراشی یکی از صنایع دستی قدیمی ایرانیست که ساخت آن در مناطق مختلفی از ایران به خصوص در مازندران و گیلان و گلستان رواج دارد. این هنر قدیمی با نام مازندرانی “چوتاشی” نیز شناخته میشود که در این لغت “چو” به معنی چوب و “تاشی” نیز به معنای تراشیدن است. در هنر لاک تراشی یا همان چوتاشی، هنرمند با استفاده از ابزار مخصوصی که اغلب به طور بومی ساخته شدهاند با تراشیدن چوب، انواع محصولات کاربردی و مورد نیاز زندگی روزمره را میسازد.
لاک تراشی هنریست که کاملا به زندگی روزمره افراد گره خورده و به همین دلیل مخصوصا در گذشته افراد زیادی به این کار مشغول میشدند. در مناطقی مثل مازندران و باقی استانهای شمالی ایران که از نظر پوشش گیاهی و برخورداری از جنگلهای وسیع، غنی هستند چوب یکی از مهمترین مواد اولیه در تولید انواع محصولات و ابداع صنایع دستی مختلف محسوب میشود. برخورداری از چنین مواد اولیهای باعث شده که در این مناطق هنرهایی مثل لاک تراشی، حصیربافی، منبتکاری، گرهچینی و… پا بگیرند و بخش مهمی از فرهنگ و هویت منطقه را شکل دهد.
اگر به صنعت چوب علاقه دارید حتما بازدید از پست صنایع دستی چوبی برایتان هیجانانگیز خواهد بود.
محصولات لاک تراشی
معرفی هنر لاک تراشی
در گیلان و مازندران که دارای اقلیم متنوعی بوده و از دریا و جنگل گرفته تا کوهستان در آن دیده میشود، میتوان انواع مختلفی از درخت یافت که هم بافت متراکم و سخت داشته و هم نرم و انعطافپذیر هستند. درختانی مثل راش، نارون، افرا، شمشاد، مازو، انجیلی، شاهبلوط و… که همگی در هنر لاک تراشی مورد استفاده قرار میگیرند و محصولات متنوعی با کندهکاری روی آنها تولید میشود.
پیشینه لاک تراشی را در استان مازندران چیزی در حدود 8000 سال میدانند. اما صرف نظر از این که چنین تاریخی درست است یا خیر باید به این نکته دقت کنیم که در منطقهای سرسبز مثل مازندران، چندان عجیب هم نیست که کندهکاری بر چوب و ساخت انواع ظروف چوبی تاریخی کهن و چند هزار ساله داشته باشد. علاوه بر این لاک تراشی و به طور کلی هنرهای چوبی جایگاه ویژهای در تاریخ تبرستان داشته و کاملا شناخته شده بود. تبرستان نام بخشی از سرزمینهای شمالی ایران است که تاریخی چند هزار ساله دارد. مردمان این منطقه با کندهکاری و تراشیدن چوب، لوازم کاربردی و زینتی گوناگونی مثل کاسه، قاشق، ملاقه، لاک، جوله، کترا و… میساختند.
ابزار لاک تراشی
ابزار مورد نیاز برای لاک تراشی
لاک تراشی نیز مانند بسیاری از صنایع دستی و هنرهای بومی به مواد اولیه و ابزار مخصوصی نیاز دارد. این ابزار از گذشتههای دور تا امروز مورد استفاده لاک تراشان مازندرانی بوده و اغلب آنها با نام محلیشان شناخته میشوند. در ادامه به معرفی تعدادی از مهمترین ابزارهای هنر لاک تراشی میپردازیم:
چوب
تنها ماده اولیه در هنر لاک تراشی چوب است. چوب مورد نیاز در هنر لاک تراشی با استفاده از درختان بومی منطقه مازندران تامین میشود. همان طور که اشاره کردیم، جنگلهای وسیع و وجود درختان متنوع در مناطق شمالی ایران، چوبهای گوناگونی در اختیار لاک تراشان قرار میدهد که هر کدام دارای ویژگیهای مخصوصی هستند. هنرمند لاک تراش نیز با توجه به همین ویژگیها از این چوبها برای ساخت لوازم مختلف استفاده میکند. یعنی چوب هر درختی برای ساخت نوع خاصی از لوازم به کار برده میشود. چوب مناسب برای ساخت یک محصول با توجه به کاربرد محصول و استحکام مورد نیاز آن انتخاب میشود.
چوتاشی
لاک تراشان همچنین با توجه به میزان استحکام و مقاومت مورد نیاز محصولاتشان از قسمتهای مختلف چوب یک درخت استفاده میکنند. مثلا برای ساخت لوازمی مثل کچه و کترا از چوب شمشاد که سخت است استفاده میکنند و ظروفی مثل لاک را نیز با استفاده از چوب ریشه درخت میسازند. به طور کلی محصولاتی که از چوب ریشه درختان ساخته میشوند از وزن کمتری برخوردار بوده و در برابر سرما و گرما مقاومتر هستند. همچنین استحکام بالایی دارند و به راحتی ترک برنداشته یا نمیشکنند. لاک تراشان عمر مفید محصولاتی که از ریشه درختان تهیه شده است را چیزی بین صد تا سیصد سال میدانند. اما به شرطی که به شکل مناسبی از آنها نگهداری شود.
درختانی که چوب آنها بیشترین کاربرد را در هنر لاک تراشی دارد شامل ممرز، شمشاد، افرا، انجیلی، نمدار، راش و ملج میشود.
لاک تراشی
تَوِر (تبر)
تَوِر یا تبر یکی از اصلیترین ابزارهای هنر لاک تراشی محسوب میشود که دارای یک دسته چوبی و سر فلزی از جنس فولاد است. این ابزار به منظور بریدن درخت و شاخ و برگهای آن به کار گرفته میشود. البته ممکن است از این وسیله در سایر مراحل لاک تراشی مثل برش، تراش و پرداخت نیز استفاده شود.
داز (داس)
ابزاری است متشکل از یک دسته چوبی بلند و سر فلزی منحنی شکل از جنس فولاد که جهت بریدن شاخههای کوچک از آن استفاده میکنند.
لوازم خانه چوبی
تاشه (تیشه)
این وسیله نیز از دستهای چوبی و سر فلزی تشکیل شده و برای کندهکاری و تراشیدن چوب مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین از این ابزار برای کم کردن قطر چوب و یا خالی کردن درون ظروف و شکل دادن به آن استفاده میشود. تیشه در دو نوع تیشه راست و تیشه کج ساخته میشود.
دِلهگیر
این ابزار دارای تیغه فلزی منحنی شکلی است که برای تراشیدن درون ظروف گرد و منحنی مورد استفاده قرار میگیرد.
جوله تاش
ابزاریست فولادی با تیغهای پهن که در انتها باریک میشود. از این وسیله برای خالی کردن داخل جوله و گود کردن آن استفاده میکنند.
رنده
رنده نیز مانند بسیاری از ابزارهای لاک تراشی از دستهای چوبی و تیغهای فولادی تشکیل شده و از آن برای کم کردن ضخامت وسایلی مثل عصا که دارای سطوح کشیده هستند استفاده میکنند.
چوتاشی
دارکَن (مات کِل)
ابزاری است که از یک دسته چوبی بلند و تیغهای فلزی تشکیل شده و شبیه مغارهای تخت امروزی است. برای خالی کردن یا عمق دادن به ظروف چوبی مثل جوله ابتدا با چکش چوبی به دارکن ضربه میزنند تا مقداری جا باز کند و بعد از آن با ابزاری به نام رِخ ظرف چوبی را گود میکنند.
رِخ (رک)
رِخ نوعی مغار است که دارای دسته بلند و تیغهی فولادی بلند و باریکیست که برای پرداخت و تراشیدن محصولات چوتاشی از آن استفاده میشود. این وسیله ظاهری شبیه دارکن دارد با این تفاوت که دسته آن بلندتر و تیغه آن باریکتر است.
نقشانداز
مغار دیگری که تیغه آن به شکل U است و حکاکی روی بدنه ظروف به وسیله آن انجام میشود.
سوسَسنگ
سنگ مخصوصی با ساختار سیلیسی است که لاک تراشان از آن برای تیز کردن تیغه ابزارهای خود استفاده میکنند.
کُما
ابزار چوبی شبیه به گوشتکوب است و از آن برای کوبیدن یا ضربه زدن بر مغارها و ابزاری مثل دارکن استفاده میکنند.
چاقو
از چاقو به عنوان ابزار تراش و خراش برای حکاکی و ایجاد نقوش استفاده میشود.
لیسه
در مراحل پایانی کار با استفاده از لیسه تمامی ناهمواریها را از بین میبرند.
سنباده
از سنبادههای فلزی و کاغذی برای صاف و یکدست کردن محصولات لاک تراشی استفاده میشود.
فرایند ساخت محصولات لاک تراشی
لاک تراشی هنری بومی است که در فرایند ساخت محصولات آن، همان طور که ذکر شد از مواد اولیه بومی و ابزارهای سادهای استفاده میکنند. اما تولید یک محصول مرغوب به مهارت و دقت بالایی نیاز دارد. انتخاب چوب مناسب، استفاده صحیح از ابزار و ایجاد نقوش روی ظرفها همگی به تجربه و مهارت افراد بستگی دارد. البته که لاک تراشی مانند بسیاری از هنرهای بومی دیگر که در پاسخ به نیازهای روزمره زندگی شکل گرفتهاند، فرایند پیچیدهای ندارد و با کمی تمرین و تکرار و خلاقیت میتوان به ساخت انواع محصولات چوبی مشغول شد. در ادامه فرایند ساخت محصولات لاک تراشی را به طور مختصر شرح میدهیم:
انتخاب چوب مناسب
اولین مرحله لاک تراشی، پیدا کردن چوب مناسب و آمادهسازی آن است. لاک تراشان به شیوهی سنتی در جنگلهای اطراف محل زندگی خود به دنبال چوب مناسب برای محصول خود میگردند و پس از پیدا کردن آن با استفاده از تبر و داس آن را قابل حمل میکنند. انتخاب چوب مناسب در لاک تراشی کاملا به کاربرد و ویژگیهایی که از محصول انتظار میرود، بستگی دارد. برخی چوبها برای ساخت لاک و جوله و عصا مناسباند و برخی نیز برای ساخت قاشق و ملاقه گزینه بهتری هستند.
تنظیم رطوبت چوب
اگر چوب مورد نظر بیش از حد تر باشد ابتدا پوستهی آن را با تبر جدا میکنند و سپس در سایه قرار میدهند تا به مرور از رطوبت آن کاسته شود. همچنین اگر چوب کاملا خشک شده باشد، آن را مدتی درون آب قرار میدهند تا خوب خیسانده شود و آب به درون چوب نفوذ کند. به طور کلی کار کردن با چوب نیمهخشک در لاک تراشی راحتتر است و ابزارها روی چنین چوبی بهتر عمل میکنند.
تراشیدن ظرف یا محصول لاک تراشی
در شروع کندهکاری و تراش چوب برای ساخت محصول، ابتدا قطعه چوب را به صورت عرضی میتراشند. حالا با استفاده از ابزاری مثل تاشه، فُرم کلی ظرف و قسمت بیرونی آن تراشیده میشود. در این مرحله لاک تراشان به صورت ذهنی اقدام به تراش و شکل دادن به چوب میکنند. بعد از این که قسمتهای بیرونی ظرف به خوبی تراشیده شد، نوبت به قسمت داخلی ظرف میرسد. قسمت داخلی ظروف با استفاده از دارکن تراش میخورد و کمکم فرم داخلی ظرف نیز شکل میگیرد. در این مرحله با توجه به این که کف و دیواره ظرف صاف است یا منحنی، با یکی از ابزارهای رِخ یا دلهگیر قسمت داخلی ظرف را کامل میکنند.
پرداخت نهایی
در پرداخت نهایی کار، تمام سطح آن را با استفاده از سنباده و سوهان صاف میکنند و ناهمواریهای موجود را از بین میبرند.
ایجاد نقوش بر سطح ظروف
در این مرحله بسته به سلیقه لاک تراش، نقوشی بر سطح کار ایجاد میشود که اغلب ذهنی بوده و متاثر از طبیعت و نقش و نگارهای بومی و سنتی منطقه است. بعد از این که تزئینات ظرف تمام شد، آن را در سایه قرار میدهند تا به طور طبیعی خشک شده و تغییر شکل بدهد.
افزایش مقاومت محصول
مقاومسازی محصولات لاک تراشی در مناطق مختلف ایران به شیوههای گوناگونی انجام میشود. این کار برای جلوگیری از ایجاد ترک، خوردگی و فرسودگی محصولات و افزایش مقاومت آنها در برابر ضربه و جلوگیری از نشت مایعات به بیرون ظروف انجام میشود. آغشته کردن محصولات لاک تراشی به روغنهای حیوانی، یکی از روشهای مرسوم افزایش مقاومت این محصولات است. همچنین در بعضی از مناطق و روستاها با استفاده از سرشیر و رویه ماست و اضافه کردن زغال به آن، ترکیبی درست میکنند و با آن سطح خارجی ظرف را میپوشانند. این ترکیب علاوه بر افزایش مقاومت چوب، آن را در برابر سرما و گرما و همین طور حمله حشرات مقاوم میکند و رنگ قرمز تیرهای به چوب میبخشد که زیبایی این محصولات را دو چندان میکند. علاوه بر تمامی این موارد، حرارت دادن به محصولات لاک تراشی نیز یکی دیگر از روشهای مرسوم برای مقاومسازی این محصولات است.
مهمترین محصولات هنر لاک تراشی
در این بخش به معرفی مهمترین محصولات هنر لاک تراشی یا همان چوتاشی میپردازیم که اغلب آنها دارای سابقه طولانی هستند و امروز نیز توسط لاک تراشان محلی ساخته میشوند.
جوله
ظرفی شبیه به پارچ آب است که از دهانهای گشاد و گردن باریکی تشکیل شده و در اندازههای مختلفی ساخته میشود. این ظرف اغلب هنگام دوشیدن شیر مورد استفاده قرار میگرفت و برای نگهداری از انواع مواد لبنی نیز کاربرد داشت. جولهها با نقوش گوناگونی از جمله نقش زنجیرهای، مارپیچ و حلوایی تزئین میشدند و کاربرد فراوانی در زندگی روزمره داشتند.
جولچه
همان طور که از نامش پیداست، جولهی کوچکی است که برای نگهداری از شیر، ماست، آب و انواع مایعات دیگر به کار برده میشود.
لاک
ظرف چوبیای است، شبیه به تشتهای امروزی اما با گودی کمتر که برای نگهداری غذا یا شستوشوی مواد غذایی مختلف مثل برنج و حبوبات از آن استفاده میکردند. لاک همچنین به عنوان ظرف غذا نیز مورد استفاده قرار میگرفت و افراد دور آن نشسته و در کنار هم به غذا خوردن مشغول میشدند.
لاکچه
ظرف چوبی کوچکی است که به عنوان ظرف غذا مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین از لاکچه به عنوان پیمانه برای گندم، برنج و سایر حبوبات و غلات استفاده میکنند.
گتلاک
گتلاک برعکس لاکچه دارای ابعاد بزرگتری است و قطر آن به 90 سانتیمتر نیز میرسد. از این ظرف برای نگهداری غذا یا شستوشوی مواد غذایی استفاده میکنند. گتلاک به عنوان ظرف غذا نیز کاربرد دارد و افراد به صورت اشتراکی در آن غذا میخورند.
خمیرگیر لاک
این ظرف اغلب در ابعاد بزرگی ساخته میشود تا بتوان به راحتی مواد مورد نیاز برای تهیه خمیر را در آن مخلوط کرد و خمیر را ورز داد. گاهی از پشت این ظرف نیز برای پهن کردن خمیر استفاده میشود.
کیله لاک
ظرفی شبیه به لاک اما کوچکتر و گودتر که به عنوان پیمانه کاربرد دارد. هر پیمانه کیله لاک حدود 6 کیلوگرم جو و حدود 5/7 کیلوگرم گندم ظرفیت دارد.
کَچه
کچه نوعی قاشق چوبی است که از گذشتههای دور تا امروز ساخته میشد و مورد استفاده قرار میگرفت. این قاشقهای چوبی در گیلان با نام چمچه شناخته میشوند.
سیرکوب
ظرفی است که کاربردی مشابه هاون دارد و از آن برای خرد کردن و کوبیدن مواد غذایی استفاده میکنند.
قند چوله
از قند چوله برای خرد کردن قند استفاده میکنند. معمولا یک برجستگی در قسمت میانی این ظرف چوبی دیده میشود و خود ظرف نیز به صورت چهارضلعی یا دایره ساخته میشود.
تنباکو چوله
ظرفیست که برای آماده کردن تنباکو از آن استفاده میکنند و در ابعاد و اشکال گوناگونی ساخته میشود.
هنر لاک تراشی در مناطق مختلف با توجه به نیاز اهالی، آثار متفاوتی از خود به جا گذاشته و در این مناطق میتوان محصولات مختلفی را دید که با استفاده از هنر لاک تراشی ساخته شدهاند.
