ابزار سفالگری – برای شروع به کدام لوازم سفالگری نیاز داریم؟

از زمانی که انسان به ذخیره‌سازی و نگهداری آب و غذا نیاز پیدا کرد، سفال وارد چرخه‌ی زندگی‌اش شد. آن‌ها از گل رُس به شیوه‌های گوناگونی استفاده می‌کردند و ظرف‌های سفالی با اشکال گوناگون می‌ساختند. آشنایی با ابزار سفالگری این امکان را به آن‌ها داد تا به مرور ساخته‌های خود را کامل‌تر کنند.

قبل از این که شیشه رواج پیدا کند، سفالینه‌ها بیشترین استفاده را بین مردم داشتند. حالا همین قدمت دور و دراز و فراز و نشیب‌هایی که انسان با ظرف‌های سفالی طی کرده تا به امروز رسیده، در ناخودآگاه جمعی ما نقش بسته است.

استفاده از ظروف و دست‌سازه‌های سفالی برای اغلب ما نوستالژیک و همراه با احساس خوشایندی است. و خرید ظروف سفالی همیشه یکی از انتخاب‌های محبوب در خرید صنایع دستی است.

سفالگری مبتدی تا پیشرفته

از بازی کردن با گل گرفته تا دست کشیدن به سطح صاف و صیقلی لعاب تا نوشیدن آب در ظرفی سفالی، احساس متفاوتی به ما می‌دهند که ناشی از پیوند ما با این اشیاء در گذشته است.

آن هم ما ایرانی‌ها که ید طولایی در این زمینه داریم. قدمت کهن‌ترین سفالینه‌ها در ایران به بیش از 10 هزار سال قبل برمی‌گردد. قدیمی‌ترین چرخ سفالگری و همچنین قدیمی‌ترین کوره پخت سفال نیز در شوش پیدا شد‌ه است. اولین ظروف سفالی منقوش هم مربوط به ایران است.

پس اگر ظرف‌های سفالی همیشه بهتان چشمک می‌زنند و میل دارید سفالگری یاد بگیرید یا اگر دست به خاک می‌زنید طلا می‌شود، احتمالا این احساس و استعداد را از نیاکان خود به ارث برده‌اید.

اما سفالگری هم مثل باقی هنرها به ابزار مخصوصی نیاز دارد که برای شروع باید آن‌ها را بشناسیم و تهیه کنیم. در این مطلب قصد معرفی این ابزار را داریم تا اولین قدم در مسیر سفالگری را با هم برداریم.

سفالگری

ابزار مورد نیاز برای سفالگری

بسته به انتخاب شما اگر قصد دارید سفالگری را در خانه یاد بگیرید یا اگر می‌خواهید به کلاس بروید، در هر صورت به ابزارهایی نیاز دارید که بهتر است قبل از شروع کار تهیه کنید.

لزومی ندارد دقیقا همین ابزار را داشته باشید. برخی از این وسایل فقط برای رسید‌ن به نتیجه‌ی دلخواه استفاده می‌شوند. اگر شما با ابزار دیگری راحت‌تر بودید، می‌توانید آن را جایگزین کنید.

در ادامه با مهم‌ترین ابزار سفالگری آشنا خواهیم شد.

ابزار سفالگری

خاک رس

اولین ابزاری که شاید سفالگری بدون وجود آن هرگز به این شکل پدید نمی‌آمد، خاک رس است. خاک رُس ترکیبی از مواد معدنی، خرده‌سنگ، ماسه و مواد طبیعی دیگری است که با توجه به میزان و درصد این مواد نسبت به یکدیگر رنگ‌ها و خاصیت‌های متنوعی به خود می‌گیرد.

این خاک در ترکیب با آّب خاصیت خمیری پیدا می‌کند و به همین دلیل برای شکل‌دهی و سفالگری بهترین گزینه است.

خاک رس

معمولا عادت داریم خاک رس را به رنگ سرخ یا قهوه‌ای ببینیم که این طیف رنگی به دلیل وجود اکسید آهن در آن است. اما خاک رس بدون آهن خاکستری یا سفید است که در تهیه ظروف سرامیکی و چینی از آن استفاده می‌کنند.

به طور کلی سه نوع خاک رس وجود دارد.

خاک رس استون‌ور

چینی

ارتن‌ور

گِل استون‌ور (Stone ware)

این گل مناسب‌ترین انتخاب برای افراد تازه‌کار است. بافت استون‌ور در مقایسه با انواع دیگر گل رس، نیاز چندانی به آب ندارد و لازم نیست هنگام کار با آن دائما مراقب حفظ رطوبت دست‌های خود باشید.

استون‌ور به دلیل دمای بالایی که هنگام پخت تحمل می‌کند یکی از مقاوم‌ترین انواع سفال است. محدوده دمای پخت این گل بین 1116 تا 1240 درجه سانتی‌گراد است.

از جایی که استون‌ور نسبت به دیگر انواع رس تخلخل کمتری دارد، برای تولید ظروف کاربردی گزینه‌ی مناسب‌تری است.

خاک رس

خاک رس چینی (Porcelain)

استفاده از خاک رس چینی برای افراد مبتدی چالش‌برانگیز و شاید حتی خسته‌کننده است. این خاک به مقدار زیادی آب نیاز دارد که باید در زمان مناسب و به شکل درستی به آن اضافه شود. اگر آب کم باشد گل خشک می‌شود و اگر زیاد باشد نیز فرم خود را از دست می‌دهد.

بنابراین معمولا افراد پس از کسب تجربه کافی سراغ این نوع خاک می‌روند.

این خاک در ظروف چینی و غذاخوری و همچنین چینی‌آلات بهداشتی مثل وان و بسیاری لوازم تزئینی دیگر به کار می‌رود. این گل نیز محدوده دمای پخت بالایی بین 1204 تا 1426 درجه سانتی‌گراد دارد. سفالگران با توجه به کاربرد محصول خود، دمای مورد نظر را انتخاب می‌کنند.

خاک رس ارتن‌ور (Earthen ware)

این خاک غلظت و وزن بیشتری از استون‌ور دارد اما از آن ضعیف‌تر است. سفال‌هایی که از این گل ساخته می‌شوند توانایی نگهداری مایعات را ندارند و باید لعاب‌کاری شوند. این سفال معمولا در دمای 900 تا 1100 درجه سانتی‌گراد پخته می‌شود. این محدوده دمایی به نسبت سایر انواع سفال، محدوده دمای پخت پایینی محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید: هنرهای دستی درآمدزا ایران کدام است؟ معرفی کسب و کار خانگی

چرخ سفالگری

برای ساخت بسیاری از سازه‌های سفالی نیازی به چرخ نیست. اما اگر قصد ساخت ظروف یا کوزه‌های متقارن را دارید یا می‌خواهید به شکل حرفه‌ای یادگیری سفالگری را آغاز کنید، حتما به چرخ سفالگری نیاز پیدا خواهید کرد.

چرخ به شما این امکان را می‌دهد تا کنترل بیشتری روی اثر خود داشته باشید. به راحتی می‌توانید به وجوه مختلف آن دسترسی پیدا کنید و اگر خواستید کوزه یا ظرفی سفالی درست کنید، در ایجاد تقارن و تعادل دچار مشکل نمی‌شوید.

چرخ سفالگری

این که چرخ شما از چه نوعی باشد نیز کاملا به شما و سبک کارتان بستگی دارد.

از انواع چرخ مبتدی تا حرفه‌ای‌تر به صورت رومیزی، پایی و برقی در بازار موجود است و شما می‌توانید با توجه به شیوه‌ی کار و آموزش‌تان، گزینه‌ی مناسب را انتخاب کنید.

هنگام خرید چرخ به حداکثر میزان تحمل وزن، سرعت چرخش، عدم لرزش صفحه و عدم تولید صدای آن دقت کنید تا در ساخت آثار سفالی خود دچار مشکل نشوید.

بیشتر بخوانید: نقره کاری چست؟ معرفی ابزار برای شروع آموزش نقره سازی

کوره سفالگری

آثار سفالی تولید شده‌ی شما تا زمانی که در کوره با یک دمای مناسب پخته نشوند، شکننده و تقریبا غیر قابل استفاده هستند.

کوره‌ها دمای لازم برای پخت گل را فراهم می‌کنند و آن را تبدیل به سفال می‌کنند.

کوره سفالگری

فرهای خانگی دمای بسیار پایین‌تری را تولید می‌کنند و برای پخت سفال مناسب نیستند. سفالگر با توجه به نوع خاک مورد استفاده، محدوده‌ی دمایی مناسب را انتخاب می‌کند و پس از خشک شدن سفالِ خام آن را درون کوره قرار می‌دهد.

اگر قصد خرید کوره را نداشتید هم می‌توانید از سفالگران شهر محل زندگی‌تان بخواهید بخشی از کوره‌ی خود را به شما اجاره دهند. سفالگر با توجه به جنس خاک و شیوه‌ی کار شما، راهنمایی‌تان خواهد کرد.

سه مورد بالا اصلی‌ترین ابزار سفالگری هستند. اما هر چه قدر ابزار بیشتر و حرفه‌ای‌تری داشته باشید، در روند یادگیری سفالگری نتیجه‌ی بهتری خواهید گرفت. در ادامه چند مورد دیگر از این ابزار را معرفی می‌کنیم.

سیم برش

برای جدا کردن کار نهایی از صفحه‌ی چرخ سفالگری و همچنین برش و تقسیم گل استفاده می‌شود. برای این کار می‌توانید از سیم مفتول معمولی نیز استفاده کنید.

اسفنج

از اسفنج برای شکل داد‌ن به سطح کار و تمیز کردن آن استفاده می‌شود. می‌توانید از هر نوع اسفنجی که در دسترس‌تان بود استفاده کنید.

ابزار کاهنده

همان‌طور که از نام این ابزار پیداست، برای برداشت و کم کردن از سطح گل استفاده می‌شود. با این ابزار می‌توان بافت و طرح روی کار ایجاد کرد و به حکاکی پرداخت.

سوزن سفالگری

اندازه‌گیری ضخامت گل با این وسیله انجام می‌شود. می‌توان از آن برای حکاکی و سوراخ کردن گل نیز استفاده کرد.

چاقوی سفالگری

شما برای بریدن تکه‌های گل و همچنین جدا کردن قالب‌ها به چاقوی سفالگری نیاز خواهید داشت.

بیشتر بخوانید: خاتم کاری چیست؟ آشنایی با انواع، ابزار و مراحل خاتم‌کاری

برس‌ سفالگری

برای آغشته کردن دوغاب به سفال جهت چسباندن دو تکه سفال به هم یا برای لعاب از این ابزار استفاد‌ه می‌شود. برای این کار می‌توانید از مسواک نیز استفاده کنید.

کولیس

ابزاری است که فاصله‌ی میان دو سمت یک جسم را اندازه می‌گیرد. مثل فاصله‌ی دو طرف دهانه‌ی کوزه یا ظرف.

تیماج

تکه‌ای چرم است که وقتی در حال سفالگری روی چرخ هستید، می‌توانید با آن لبه‌های سفال را صاف و گل را فشرد‌ه کنید.

ابزار دیگری که می‌توانید برای کارتان تهیه کنید وردنه، کاردک، چسب، مُشتَه که برای صاف کردن سطح گل استفاده می‌شود، نایلون، سنباده و بسیاری ابزار تخصصی و غیر تخصصی دیگر است.

کم‌کم با کسب تجربه، می‌توانید از ابزار دیگری که فکر می‌کنید کارتان را راحت می‌کند استفاده کنید. از کارد میوه‌خوری و کف‌گیرهای چوبی گرفته تا هر چیزی که به شما در ساخت اثر سفالی‌تان کمک کند.

مطمئن باشید ساختن چیزی از هیچ، ساختن چیزی که شاید فقط در ذهن‌تان وجود داشت، یکی از لذت‌بخش‌ترین کارهایی است که می‌توانید در طول زندگی‌تان انجام دهید.