خاتم کاری چیست؟ آشنایی با انواع، ابزار و مراحل خاتم‌کاری

هنرهای بومی و صنایع دستی هر منطقه‌ای با فرهنگ و اقلیم آن منطقه پیوند خورده‌ است. در کشور ما نیز که فرهنگ و هنر و صنایع دستی‌اش از تاریخ دوری می‌آیند، می‌توان این پیوند عمیق را دید. برخی از صنایع دستی ایران مانند خاتم کاری هزاران سال است که به حیات خود ادامه داده‌اند و حالا بخش جدایی‌ناپذیری از خاک این کشور شده‌اند.

مگر می‌توان هنر ایرانی را بدون فرش‌بافی، گلیم‌بافی، زری‌بافی، خاتم کاری، شیشه‌گری، سفال‌گری و … تصور کرد؟

از این بین اما هنر خاتم کاری زیبایی و ارزش متفاوتی دارد. بیشترین چیزی که در ارزش و زیبایی این هنر تاثیرگذار است، روش تولید و پیچیدگی‌های مراحل ساخت خاتم است. شاید چندان هم اشتباه نباشد اگر بگوییم که خاتم‌کاری به دلیل مراحل متعدد تولیدش به نوعی ختم‌کننده‌ی باقی هنرهاست.

خاتم کاری از صنایع دستی بسیار قدیمی ایران است که برای ساخت آن از مواد اولیه‌ای مثل چوب، استخوان و فلز استفاده می‌کنند.

در گذشته فقط افراد متمول و مرفه جامعه می‌توانستند از این صنایع دستی استفاده کنند. کاربرد آن هم محدود به قاب و در و پنجره و جعبه‌ها و صندوق‌های چوبی بود. امروز اما خاتم کاری کاربردی‌تر شده‌ و در وسیله‌های مختلفی مانند میز و صندلی، ظروف، جعبه جواهرات، صفحه‌های شطرنج، ست لوازم اداری و… مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خاتم کاری روی مس

خاتم کاری چیست

بدون هیچ اغراقی باید گفت که دادن‌ تعریفی دقیق و جامع از خاتم کاری بسیار مشکل است. شاید بهتر باشد به جای تعریف این هنر پیچیده‌ و زیبا آن را توصیف کنیم.

خاتم از کنار هم قرارگیری تعداد زیادی چندضلعی ساخته می‌شود. نقش این چندضلعی‌ها بر اساس طرح و نقشی است که خاتم‌ساز انتخاب کرده. کوچک‌ترین واحد این چند ضلعی‌ها که به شکل منظم در کنار هم قرار می‌گیرند مثلث یا سه ضلعی منتظم است. در ساخت خاتم از پنج‌ضلعی، شش‌ضلعی، هفت‌ضلعی، هشت‌ضلعی و ده ضلعی نیز استفاده می‌کنند.

اصلی‌ترین مواد اولیه خاتم کاری چوب، استخوان و فلز است. این مواد طی فرایندی به نوارهای باریکی تبدیل می‌شوند که سطح مقطع مثلث دارند. خاتم‌کار با کنار هم قرار دادن‌ این نوارها نقش مورد نظر خودش را ایجاد می‌کند. از معروف‌ترین نقوشی که در خاتم کاری استفاده می‌شود، می‌توان از خاتم پروارو، پره‌ای، جوسیمی، ابری ساده، ابری یک رو، ابری دو رو، بته جقه‌ای، 9 گلی و… نام برد.

هر چه مثلث‌های به کار رفته‌ در خاتم ریزتر و ظریف‌تر باشند بر مرغوبیت خاتم افزوده می‌شود. در یک طرح خاتم، برای ساخت کوچک‌ترین واحد هندسی حداقل سه مثلث و برای بزرگ‌ترین آن حداکثر چهارصد مثلث به کار می‌رود.

امروز مهم‌ترین مراکز تولید خاتم در ایران، استان‌های اصفهان، شیراز و تهران است اما این صنایع دستی ایرانی مانند باقی هنرها بالا و پایین خودش را در تاریخ طی کرده که بد نیست قبل از معرفی ابزار و مراحل تولید خاتم کاری، نگاه مختصری به آن بیندازیم.

خاتم کاری چوب

تاریخچه خاتم کاری

درباره محل اولیه پیدایش و ابداع خاتم کاری روایات گوناگونی وجود دارد که حتی به افسانه‌ها و اسطوره‌ها نیز می‌رسد. اما بر پایه مستندات تاریخی یافته‌ شده‌ می‌توان با اطمینان گفت که خاتم کاری در زمان تسلط مغول بر ایران یعنی در سال‌های 1256 تا 1356 میلادی رواج پیدا کرده است. احتمالا این هنر از چین وارد ایران شده‌ است و خاتم‌کاران ایرانی با ایجاد تغییراتی آن را به شکل امروزی درآورده‌اند. در گذشته در خاتم کاری از مقطع مربع استفاده می‌شد اما بعدتر از نوارهایی با سطح مقطع مثلث برای ساخت خاتم استفاده کردند. نمونه‌ای از خاتم کاری‌های دوره ایلخانیان در ایران، رحل چوبی خاتم کاری شده‌ای است که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

اما قدیمی‌ترین نمونه‌ی خاتم کاری مربوط به منبر مسجد جامع عتیق شیراز است. بنای اولیه این مسجد در زمان حکومت صفاریان بر ایران ساخته شد اما در دوره‌های بعدی کامل‌تر گشت.

بیشتر بخوانید: صنایع دستی شیراز با ثبت جهانی – سوغات شیراز

صنایع دستی آقاجانی

دوران تیموری

در دوره تیموری خاتم کاری بسیار مورد توجه قرار گرفت. روایتی است که تیمور لنگ، پادشاه گورکانی، بعد از بازدید از باغ دلگشای شیراز، قصری به همین نام در سمرقند ساخت و دستور داد درهای قصر را با خاتم تزئین کنند. جایگاه خاتم در این دوره به حدی بود که بعد از مرگ تیمور قبر او با صندوقچه‌ی خاتم تزئین شد.

دوران صفوی

هنر دوران صفوی یکی از طلایی‌ترین دوره‌های هنر در تاریخ ایران است. در این دوره خاتم کاری نیز مانند دیگر هنرها به شکوه و زیبایی منحصربه‌فردی می‌رسد. به خصوص در اصفهان و شیراز توجه ویژه‌ای به این هنر می‌شود که مسیر پیشرفت آن را هموار می‌کند. یکی از نمونه‌های شاهکار خاتم در این دوره نگاره‌ای به نام گریز یوسف از زلیخا است که توسط کمال‌الدین بهزاد خلق شده. در این نگاره یکی از قسمت‌هایی که خاتم در آن به کار رفته، دو درب پشت حضرت یوسف است.

بیشتر بخوانید: صنایع دستی اصفهان + معرفی بهترین سوغات نصف جهان

هدیه صنایع دستی

دوران زندیه

طی دوران زندیه خاتم کاری با حمایت‌های کریم خان زند در اوج باقی ماند و نمونه‌های با ارزشی در این دوره توسط خاتم‌کاران شیرازی ساخته شد. در همین دوره است که استفاده از پنج ضلعی و ده ضلعی‌ها بیشتر می‌شود و می‌توان بهترین نمونه‌های خاتم گره را در این دوره دید.

دوران قاجار

در دوران حکومت قاجار اما وضع طور دیگری بود. بسیاری از هنرها از جمله خاتم کاری در این دوران رو به افول گذاشتند. در این دوره از مواد اولیه نامرغوب برای ساخت خاتم استفاده شد. برای مثال آسترهای چوبی به آسترهای کاغذی تبدیل شدند و فلزات گران‌بها و با کیفیت نیز جای خود را به مفتول‌های ساییده نشده و گرد دادند. نمونه‌های خاتم این دوره را می‌توان در، درهای امارت تخت مرمر مشاهده کرد.

صنایع دستی

دوران پهلوی

در دوران پهلوی خاتم کاری جان دوباره‌ای می‌گیرد. در هنرستان صنایع مستظرفه آموزش‌های لازم برای خاتم کاری به افراد آموخته می‌شود و نمایشگاه‌هایی برای معرفی این هنر به ایران و جهانیان دایر می‌گردد. کم‌کم مدارس دیگری به تدریس و آموزش این هنر مشغول می‌شوند و اینگونه دوران پهلوی به یکی از پرکارترین دوران خاتم کاری در طول تاریخ تبدیل می‌شود.

در کاخ سبز یا کاخ شهوند رضا خان هر اتاقی را به یک هنر اختصاص داده‌ است. از این بین اتاق کار رضا خان که بعدها به اتاق خاتم مشهور شد، با خاتم کاری تزئین شده‌‌ که یکی از نمونه‌های شاهکار خاتم در این دوران محسوب می‌شود. در این عصر به سفارش درباریان و افراد دیگر جامعه آثار کاربردی و تزئینی بسیاری در زمینه خاتم کاری تولید شد و کسب و کار خاتم‌کاران رونق دوباره‌ای گرفت.

امروز خاتم کاری بیشتر از قبل در دسترس عموم است و در شکل‌های متنوعی به کار می‌رود. هر چند با ماشینی شدن بخش‌هایی از کار خاتم‌سازی اندکی از سختی و پیچیدگی این کار کم شده‌ اما هنوز هم ساخت یک اثر خاتم، کار بسیار سخت و پرزحمتی است. این که در گذشته بدون وجود دستگاه‌های امروزی چطور آن خاتم‌های خیره‌کننده را می‌ساختند واقعا جای شگفتی دارد.

جعبه خاتم کاری

ابزار خاتم کاری

برای معرفی ابزار خاتم کاری بهتر است از اصلی‌ترین مواد اولیه آن شروع کنیم. یعنی چوب، فلز و استخوان.

چوب

معمولا چوب حجم بیشتری از یک اثر خاتم را به خودش اختصاص می‌دهد و در سه رنگ قهوه‌ای، قرمز و کرم یا زرد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بیشتر بخوانید: صنایع دستی چوبی – معرفی انواع روش ساخت محصولات چوبی

برای رنگ قهوه‌ای از چوب‌های فوفل، آبنوس، عناب و آزاد استفاده می‌شود و رنگ قرمز از چوب بقم یا توسکا به دست می‌آید. برای رنگ سفید، زرد یا کرم نیز از چوب شمشاد، کاج، لیمو و نارنج استفاده می‌کنند.

همچنین برای تهیه برخی از رنگ‌ها ممکن است چوب را رنگ کنند و سپس در خاتم سازی به کار بگیرند.

ابزار خاتم کاری

فلز

معمولا برای ساخت خاتم از فلز برنج که رنگ طلایی دارد استفاده می‌کنند اما به کارگیری مس یا آلومینیوم نیز مرسوم است. در نمونه‌های دیگری از نقره و طلا نیز برای ساخت خاتم استفاده می‌کنند که ارزش مادی آن را بسیار بالاتر می‌برد.

استخوان

در گذشته از عاج فیل در ساخت خاتم استفاده می‌شد که به دلیل قیمت بالای آن کم‌کم کنار گذاشته‌ شد. معمولا استخوان به کار رفته‌ در خاتم کاری از استخوان ساق پا یا دست شتر و اسب تهیه می‌شود که امروز از استخوان گاو نیز استفاده می‌کنند. برای این که استخوان‌ها را آماده کنند ابتدا آن‌ها را می‌شویند و بعد در آب آهک قرار می‌دهند تا کاملا سفید شود و چربی‌ها از بین بروند. بعد از این که استخوان‌ها کاملا تمیز و سفید شد آن‌ها را به شکل ورقه‌های نازکی برش می‌زنند و صاف و یکدست می‌کنند. در نهایت این ورقه‌های نازک به شکل نوارهای ظریفی برش می‌خورند که سطح مقطع مثلث دارند. همین نوارهای ظریف هستند که در ساخت خاتم مورد استفاده قرار می‌گیرند.

جدا از این مواد اولیه، ابزارهای دیگری نیز برای ساخت و تولید خاتم مورد نیاز است. ابزارهایی مثل چکش، اره، دریل، مته، دستگاه دینام و… که در اغلب خانه‌ها پیدا می‌شوند و ابزارهای تخصصی‌تری مثل انواع اره‌ها، انواع سوهان، انواع رنده، پرس، خط‌کش تیره دار، مقار، چسب‌های مخصوص و… .

مراحل تولید خاتم

مراحل خاتم کاری

ساخت خاتم ماه‌ها قبل از این که خاتم‌کار نوارهای باریک چوبی، فلزی و استخوان را کنار هم قرار بدهد، آغاز می‌شود. مراحل تولید خاتم بسیار متعدد و زیاد است و نمی‌توان تمامی این مراحل را عین به عین ذکر کرد اما سعی می‌کنیم با توضیح مراحل اصلی هنر خاتم با چگونگی ساخت آن آشنا شویم.

در ابتدا تکه‌های چوب را به رشته‌های باریک و ظریفی با سطح مقطع مثلث تبدیل می‌کنند. رشته‌هایی را تصور کنید مثل نخ اما از جنس چوب که سه سطح دارند و اگر نگاهی به قسمتی که برش خورده‌ بیندازید، فرم مثلث آن را می‌بینید. این رشته‌های چوبی به طول 30 تا 60 سانتی‌متر و قطر 1 تا 5.2 میلی‌متر در رنگ‌های متنوع تهیه می‌شوند.

بعد نوبت به استخوان‌هایی می‌رسد که از مدت‌ها قبل سفید و تمیز شده‌اند و برای استفاده در خاتم آماده‌اند. این استخوان‌ها را نیز بعد از تقسیم کردن به تکه‌های بسیار تخت، توسط دستگاه برش می‌دهند و تبدیل به رشته‌های باریکی می‌کنند که سطح مقطع مثلث دارد.

سطح مقطع دایره در مفتول‌های فلزی نیز باید به مثلث تبدیل شود. حالا تعداد بسیار زیادی از نوارهای ظریف چوب، استخوان و فلز در اختیار خاتم‌کار است.

در مرحله‌ی بعد خاتم‌کار این رشته‌های متنوع را بر اساس طرح و نقشی که از قبل انتخاب کرده، کنار هم می‌چیند، چسب می‌زند و با نخ محکم می‌بندد. از کنار هم قرارگیری همین مثلث‌های کوچک، نقش خاتم شکل می‌گیرد. مثلا یک رشته فلزی به رنگ طلایی را بین سه رشته‌ چوبی به رنگ قهوه‌ای می‌گذارد که با این کار اصطلاحا یک پره ساخته‌ می‌شود. در نهایت با کنار هم چیده‌ شدن چندین پره، طرح مورد نظر شکل می‌گیرد و نوار لوله مانندی به طول 30 تا 60 سانتی‌متر ایجاد می‌شود. به این نوار ضخیم لوز می‌گویند که از ترکیب چند پره ساخته‌ می‌شود.

تولید خاتم

اما قامه چگونه ساخته می‌شود

حالا نوبت این است که این نوارهای لوله‌ای شکل یا همان لوزها که طول زیادی دارند ابتدا برش خورده‌ و سپس این برش‌ها از پهلو کنار هم قرار بگیرند و به هم بچسبند. بعد از این مرحله بالا، پایین و دوطرف لوزهای به هم چسبیده، تخته‌ای قرار می‌دهند طوری که نقوش خاتم بیرون باشد و توسط تخته‌ها پوشیده‌ نشود. حالا با دستگاه پرس لوزها به خوبی کنار هم می‌چسبند و یک مکعب مستطیلِ کشیده ایجاد می‌شود. به این مکعب مستطیل قامه می‌گویند که در واقع طرح اصلی و کامل خاتم از برش‌های همین قامه‌ها به دست می‌آید.

قامه‌ها در دستگاه برش تبدیل به لایه‌های تخت با ضخامت یک و نیم میلی‌متر می‌شوند. در واقع هر برش از قامه تکراری از همان طرح و نقش برش قبلی است که تا انتهای قامه ادامه پیدا می‌کند.

این خاتم‌های برش خورده‌ بر اساس طرح، رنگ، شکل و ابعاد محل قرارگیری به وسیله چسب مخصوص بر سطح کار چسبیده‌ می‌شوند. با کنار هم قرار گرفتن خاتم‌های برش خورده، قسمت‌های مورد نظر و یا تمام سطح کار با خاتم پوشیده‌‌ می‌شود که در نهایت بعد از سوهان و سنباده کشیدن صاف و صیقلی شده‌ و آماده روغن‌کاری و جلا است.

همان طور که گفتیم این هنر مراحل متعددی دارد که از ابتدا تا انتهای آن شامل بیش از 400 مرحله است. این یعنی مرغوبیت یک خاتم خوب که در ریزنقشی، ظرافت و نظم طرح‌های خاتم است مهارت، دقت و حوصله‌ی بسیار زیاد خاتم‌کار را می‌طلبد.

محصولات خاتم

بیشتر بخوانید: نگهداری فیروزه و ظروف فیروزه کوبی نفیس به روش اصولی

ویژگی خاتم مرغوب

حالا که کمی بیشتر با مراحل ساخت خاتم آشنا شدیم، باید ببینیم چه خصوصیاتی یک خاتم را ارزشمندتر و مرغوب‌تر می‌کند. مشخصه‌های یک خاتم خوب و اصیل چیست و وقتی در حال خرید محصولات خاتم کاری هستیم باید به چه چیزی توجه کنیم.

اولین چیزی که می‌تواند نشان از مرغوبیت خاتم باشد، صاف و یکدست بودن سطح خاتم است. 

در مرحله بعد باید به رنگ و مصالح به کار رفته‌ در خاتم دقت کنیم. رنگ و مصالح باید در تمام قسمت‌های کار یکدست باشد و در هیچ بخشی از کار نباید تغییر رنگ یا مصالح دیده‌ شود.

وجود آستر در لایه‌های خاتم امری‌ست که مقاومت و استحکام آن را بیشتر می‌کند. آستر درواقع لایه‌ای تخت و کم‌ضخامت از چوب است که پشت لایه خاتم چسبیده‌ می‌شود تا اتصال بین خاتم و سطح کار بهتر برقرار شود و خاتم از سطح کار جدا نشود.

تمامی سطح کار از جمله گل‌ها و باقی نقش‌ها، زاویه‌ها و اضلاع باید قرینه و مساوی باشند.

تمام قسمت‌های کار باید به خوبی لاک خورده‌ باشد. اگر قسمتی از کار بدون لاک باقی بماند به مرور از بین می‌رود.

هر چه در یک خاتم از فلز بیشتری استفاده شده‌ باشد، ارزش آن بالاتر می‌رود.

ارزش خاتم با استفاده از چوب‌های کمیاب‌تری مثل فوفل و آبنوس باز هم می‌تواند بیشتر شود.

اما مهم‌ترین ویژگی یک خاتم مرغوب ریزنقشی و ظرافت مثلث‌های آن و نظم دقیق هندسی در نقش آن است. هر چه مثلث‌های درون خاتم ریزتر باشند و نظم هندسی بیشتری در کار ایجاد شده‌ باشد ارزش خاتم بیشتر است.

جعبه جواهرات

نگهداری از محصولات خاتم

اگر شما هم قصد نگهداری از یک صنایع دستی خاتم مانند آقاجانی را دارید با توجه به گران‌بهایی و ارزشمندی خاتم، بهتر است برای نگهداری از آن به چند نکته دقت کنید.

خاتم نباید در معرض خراش یا ضربه قرار بگیرد. بهتر است اطراف خاتم اشیای تیزی نباشد و محل قرارگیری آن هم طوری باشد که از افتادن‌ و ضربه خوردن‌ کار خاتم جلوگیری شود.

نکته‌ی بعدی در نگهداری خاتم دور نگه داشتن آن از رطوبت است. رطوبت به مرور استحکام لایه‌های خاتم را از بین می‌برد و باعث بلند شدن آن از سطح کار می‌شود.

نور مستقیم خورشید هم به خاتم آسیب وارد می‌کند و بهتر است خاتم در معرض نور مستقیم خورشید نباشد.

برای تمیز کردن خاتم نیاز نیست از مواد شوینده خاصی استفاده شود. پارچه‌ای تمیز و نرم که کمی مرطوب شده‌ برای این کار بهترین گزینه است.