بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1403-04-05
صنایع دستی اصفهان + معرفی بهترین سوغات نصف جهان
تصور کن نصف جهان در کشورت باشد و تو به دیدنش نروی. اما رفتن به اصفهان هم مقدمات خاص خودش را دارد. این که در سفر خود ابتدا کدام یکی از مکانهای تاریخی یا طبیعی اصفهان را ببینیم و چه غذاهایی بخوریم و کدام یک از صنایع دستی اصفهان را برای خود یا خانواده و دوستانمان خریداری کنیم، همه به برنامهریزی و آمادگی نیاز دارد. اصفهان شهر بزرگیست با فرهنگ و هنر غنی و تاریخی طولانی و پُربار.
در بین سالهای 1050 تا 1722 میلادی، شهر اصفهان برای سه بار به عنوان پایتخت ایران برگزیده شد. سلجوقیان، آلبویه و صفویان حکومتهایی بودند که شهر اصفهان را به عنوان پایتخت انتخاب کردند و همین انتخاب شدن به عنوان پایتخت، چهره شهر را تغییر داد و به خصوص در زمان حکومت صفویان باعث رونق و شکوفایی آن شد. بناهای تاریخی متعددی از دورههای تاریخی گوناگون در شهر اصفهان به جا مانده که تعدادی از آنها در سازمان یونسکو نیز به ثبت رسیده است. شهر اصفهان از نظر تنوع صنایع دستی و تولید آثار هنری دستی نیز یکی از غنیترین شهرهای ایران است. سخت میشود به اصفهان رفت و صنایع دستی و هنرهای بومی این شهر را با خود به خانه نبرد.
اما گاهی همین تنوع محصولات، انتخاب را برای ما سخت میکند. در نتیجه بهترین راه، شناخت این صنایع دستی و محصولات هنری است. آشنایی با تاریخ و کاربرد این محصولات و همچنین شیوه ساخت و مواد به کار رفته در آنها، نگاه جامع و تازهای به ما میبخشد. مطمئنا با این نگاه دقیق، خرید موفقیتآمیزتری هم خواهیم داشت. در این مطلب به معرفی صنایع دستی اصفهان میپردازیم و تلاش میکنیم راهنمای مفیدی برای خرید این محصولات در اختیارتان قرار دهیم.
صنایع دستی اصفهان
قلم زنی اصفهان
یکی از زیباترین صنایع دستی اصفهان که اغلب چشمها را به سمت خود میکشد، محصولات قلم زنی است. این هنر در ساخت محصولات متنوعی مثل قوری و سماور، قندان، چایدان، بشقاب، قاب، تابلو، سینی، شیرینیخوری، آجیلخوری، کوزه، گلدان و… مورد استفاده قرار میگیرد. پشت ویترین بسیاری از فروشگاههای محصولات هنری در اصفهان، میتوان انواع این محصولات را دید که به زیبایی میدرخشند. در هنر قلم زنی با استفاده از چکش، انواع قلمها و ابزارهای دیگر نقش و نگارهای مورد نظر را بر سطح صاف یا منحنی فلز حک میکنند.
در واقع هنرمند قلمزن ابتدا پشت سطحی که قلم زنی روی آن انجام میشود را با لایههای متعدد قیر میپوشاند تا از تاب برداشتن، سوراخ شدن و صدای بلند چکش جلوگیری شود. سپس طرح را بر سطح فلز منتقل کرده و با ابزارهایی مثل چکش و انواع قلمها عمل حکاکی را انجام میدهد. بعد از اتمام حکاکی نقوش با استفاده از حرارت، قیر را از پشت کار جدا میکند و در مراحل بعدی به صافکاری، لحیمکاری و پرداخت محصول میپردازد. در مرحله پایانی کار، سطح محصول را با مخلوطی از دوده و واکس میپوشانند تا تمام قسمتهای قلمخورده پُر شود و سپس با پارچه مخلوط را پاک میکنند. با این کار تمام قسمتهای فرو رفته به رنگ سیاه و قسمتهای برجسته با رنگ اصلی ظرف دیده میشوند.
قلم زنی از جمله صنایع دستی قدیمی ایران است که پیشینه آن به زمان سکاها یا سیتها نسبت داده میشود. از این هنر در دورههای تاریخی مختلف برای ساخت محصولات کاربردی و زینتی گوناگونی استفاده شده است و با تمام فراز و فرودهایی که در طول تاریخ داشته، امروز به عنوان یک میراث ارزشمند به ما رسیده است. قلم زنی در اصفهان و شهرهای مختلف ایران با نقشهای متنوع و سبکهای گوناگونی انجام میشود که هر کدام زیباییها و ویژگیهای خاص خود را دارند.
بیشتر بخوانید: قلم زنی چیست؟ و برای شروع آن به چه ابزاری نیاز داریم؟
ظروف مسی
هنر مسگری اصفهان
اگر به اصفهان و میدان نقش جهان رفته باشید، حتما از بازار مسگرها نیز دیدن کردهاید. بازاری که ساخت آن مربوط به دوران صفویان است و در ضلع غربی میدان نقش جهان و در شمال کاخ عالی قاپو قرار دارد. پیشینه مس و به طور کلی هنر فلزکاری در ایران به 7000 سال پیش از میلاد بازمیگردد. در واقع مس اولین فلزی بود که توسط انسان کشف شد و در زندگی روزمره برای ساخت اشیاء مختلف مورد استفاده قرار گرفت. هنر مسگری یکی از کهنترین صنایع دستی در ایران است و پیشینه ساخت ظروف و اشیاء مسی در ایران حداقل به 5000 سال پیش برمیگردد.
به جز اصفهان هنر مسگری در شهرهای زنجان، کرمان، کاشان، یزد و شیراز نیز رونق فراوانی دارد و در اغلب این شهرها میتوان بازاری با نام “بازار مسگرها” یافت. بازاری که هنرمندان مسگر در آن به ساخت محصولات و ظروف مسی مشغولاند و سر و صدای زیادی از آن به گوش میرسد. هر چند که امروز بسیاری از فروشندگان در بازار مسگرها محصولاتی که در کارگاهها تولید میشوند را میفروشند و دیگر چندان خبری از صدای چکش و مس نیست. اما هنوز میتوان رنگ و بوی این هنر سنتی را در دل چنین بازارهایی حس کرد و غرق در زیبایی آن شد.
اما برای یافتن یک محصول مسی مرغوب و باکیفیت باید توجه داشته باشیم که محصول مورد نظر ما دارای ظرافت و ریزهکاری بوده و چکشزنی آن ریز و منظم انجام شده باشد. در ساخت محصولات مسی مرغوب از ورق مس ضخیم و باکیفیت استفاده میکنند و قلع داخل ظرف براق و درخشان است. همچنین مهر سازنده ظروف نیز بر سطح ظرف حک شده و همین علامت، نشاندهنده اصالت محصول مورد نظر است.
صنایع دستی خاتم کاری
خاتم کاری اصفهان
به جرئت میتوان گفت که خاتم کاری یکی از ظریفترین و پیچیدهترین صنایع دستی و هنرهای سنتی ایران است. همین نقش و نگارهای هندسی و منظمی که زینتبخش محصولاتی مثل جعبه جواهرات، قلمدان، قاب عکس و… میشوند، چیزی در حدود 400 مرحله را طی میکنند تا ساخته شده و به دست ما برسند. اگر روی نقوش یکی از محصولات خاتم کاری دقیق شویم، میبینیم که این نقش و نگارها از کنار هم قرارگیری تعداد زیادی چندضلعی ساخته شده و کوچکترین واحد این چند ضلعیها مثلث است. ظرافت و پیچیدگی این هنر را میتوان با مشاهده همین چندضلعیها درک کرد.
از طرف دیگر در این صنایع دستی از مواد گوناگونی مثل چوب، استخوان، عاج و انواع فلزات استفاده میشود. یعنی برخی از مثلثهایی که در نقوش خاتم میبینیم از جنس چوب بوده و برخی نیز از جنس فلز یا استخوان هستند. هر چه ظرافت و نظم این نقوش هندسی بیشتر باشد بر مرغوبیت و کیفیت خاتم نیز افزوده میشود. به همین دلیل هنگام خرید محصولات خاتم کاری ابتدا باید از صاف و یکدست بودن سطح خاتم اطمینان حاصل کنیم. همچنین رنگ و مصالح مورد استفاده در یک محصول خاتم باید در تمام قسمتهای کار یکدست باشد و در هیچ بخشی نباید تغییر رنگ یا تغییری در مواد اولیه دیده شود. نقوش، زاویهها و تمامی اضلاع کار نیز باید قرینه و مساوی باشند. با در نظر گرفتن این نکات میتوان از اصالت یک محصول خاتم مطمئن بود.
تقریبا غیرممکن است که در بازارهای سنتی اصفهان قدم بزنیم و محصولات خاتم کاری توجه ما را به خود جلب نکنند. محصولاتی مثل عصا، جاقلمی، انواع جعبه، آینه و شمعدان، ساعت، انواع زیورآلات، انواع ظروف، گلدان، صفحه شطرنج و… از جمله محبوبترین محصولات خاتم کاری هستند که هر کدام از آنها میتواند هدیه یا سوغات ارزشمندی برای خانواده و دوستان شما باشد.
بیشتر بخوانید: خاتم کاری چیست؟ آشنایی با انواع، ابزار و مراحل خاتمکاری
صنایع دستی مس و خاتم
مس و خاتم اصفهان
این دسته از محصولات با ترکیب هنر مسگری و خاتم کاری تولید میشوند. در گذشته ورقههای خاتم اغلب برای زینت بخشیدن به محصولات چوبی مورد استفاده قرار میگرفتند. اما حالا چند سالیست که خاتم کاری در ساخت محصولات مسی نیز کاربرد دارد. به این صورت که ابتدا استاد مسگر ظرف یا محصول مسی را آماده میکند و سپس قسمتهایی از این محصول مسی با ورقههای خاتم پوشانده میشود. محصولات مس و خاتم اصفهان هم از درخشندگی و زیبایی هنر مسگری برخوردار هستند و هم از ویژگیها و خصوصیات بینظیر هنر خاتم کاری بهره بردهاند. و دقیقا به همین دلیل به عنوان یکی از محبوبترین و زیباترین صنایع دستی اصفهان شناخته میشوند.
صنایع دستی مس و خاتم اصفهان شامل محصولاتی مثل گلدان، تنگ، سنگاب، سنبلدان، انواع ظروف و… میشود و تمامی این محصولات گزینههای ایدهآلی برای هدیه و سوغاتی هستند.
میناکاری
میناکاری اصفهان
هنگام قدم زدن در خیابانها و بازارهای اصفهان، یکی از چیزهایی که به وفور میبینیم انواع محصولات میناکاری است. صنایع دستی میناکاری با رنگهای درخشان آبی و گاهی هم سبز و زرد و قرمز خود را از سایر هنرهای دستی اصفهان متمایز میکند. میناکاری یا میناگری بر زمینههای طلا، نقره، مس و سفال انجام میشود و قدمتی در حدود 5000 سال دارد. این هنر از زمان هخامنشیان در ایران رایج بود و در زمان حکومت ساسانیان یکی از دورههای شکوفایی خود را طی نمود. بسیاری از کارشناسان معتقدند هنر میناکاری در ایران شکل گرفته و سپس به سایر نقاط دنیا رفته است. در هر صورت نمیتوان پیشینه طولانی هنر میناکاری در ایران را انکار کرد.
میناکاری به دو روش مینای خانهبندی و مینای نقاشی انجام میشود که البته امروز روش دوم رونق بیشتری در اصفهان دارد. در مینای خانهبندی شخص میناکار باید به چند هنر زرگری، ملیلهکاری و میناکاری و نقاشی مسلط باشد. برای ساخت مینای خانهبندی ابتدا زیرساخت کار که اغلب از جنس نقره است آماده میشود. سپس نقوش مورد نظر میناکار با استفاده از مفتولهای ملیله ساخته شده و این مفتولها که با ظرافت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند به هم جوش داده میشوند. بعد از مرحله جوشکاری نوبت به سوراخکاری و ارهکشی نقوش میرسد و بعد از آن هم مرحله میناکاری آغاز میشود. میناکاری با استفاده از رنگهای مخصوص مینا صورت میگیرد و در نهایت این قطعات میناکاریشده به زیرساخت جوش میخورند.
در مینای نقاشی اما ابتدا زیرساخت را با سه یا چهار لایه لعاب سفید میپوشانند و در کوره قرار میدهند تا رنگ فیکس شود. سپس با استفاده از رنگهای مخصوص میناکاری نقشهای مورد نظر را ایجاد کرده و با پخت در کوره اثر نهایی تکمیل میشود.
اما یک مینای مرغوب دقیقا چه ویژگیهایی دارد؟
شناسایی یک اثر مینای مرغوب از بررسی زیرساخت آن آغاز میشود. زیرساخت مینا باید عاری از هر گونه زائده و ترکخوردگی بوده و وقتی روی آن دست میکشیم تیز و برنده نباشد. همچنین وقتی ظرف را روی سطح صافی میگذاریم باید از سطح اتکای صاف و یکدستی برخوردار باشد و تکان نخورد.
لعاب مینا باید فاقد ترکخوردگی، حباب، پریدگی، سوراخ، پوسته و زوائد دیگر باشد و غلظت آن نیز باید در تمام قسمتها به یک اندازه باشد. درخشندگی، شفافیت و صیقلی بودن ظروف مینا از کیفیت بالای آنها خبر میدهد و در مقابل زبر بودن و ناصافی نشانه کیفیت پایین ظروف میناکاری است.
با دقت در اصالت نقوش محصولات میناکاری نیز میتوان به کیفیت و مرغوبیت آنها پی برد. نقوش باید ایرانی باشند و رنگها در تمام قسمتهای کار با ضخامت یکنواختی دیده شوند. قلمگیری در نقوش یک مینای مرغوب با ظرافت بسیاری انجام میشود و خبری از ادغام رنگها نیست. به طور کلی در یک مینای مرغوب همه جزئیات از نقوش گرفته تا رنگها و لعاب کار با یکدیگر هماهنگاند و در برخی موارد نیز نام هنرمند، تاریخ و محل ساخت اثر بر سطح کار حک میشود.
بیشتر بخوانید: میناکاری هنر پنج هزار ساله صنایع دستی ایرانی
صنایع دستی مس پرداز
مس و پرداز اصفهان
هنر مس و پرداز یکی از صنایع دستی اصفهان است که در سالهای گذشته توسط هنرمندان اصفهانی ابداع شده است. این هنر متاثر از هنر میناکاریست و در واقع میتوان آن را تلفیقی از میناکاری و هنر مسگری دانست. در هنر مس و پرداز، نقش و نگارهایی که در میناکاری مورد استفاده قرار میگیرند بر قسمتهای مختلفی از بدنه ظروف مسی طراحی میشوند. اثر نهایی محصولی مسی است که توسط استاد مسگر آماده شده و سپس با نقوش میناکاری تزئین شده است. هر چه ظرافت و پیچیدگی این نقوش بیشتر باشد، ارزش محصول مس و پرداز نیز بیشتر خواهد بود. گلدان، شمعدان، قندان، آجیلخوری، شیرینیخوری، سنگاب و… از جمله محصولات این صنایع دستی نوپا در اصفهان هستند.
ملیله کاری
ملیله کاری اصفهان
اگر در سفر خود به اصفهان به دنبال یک صنایع دستی ظریف و پرجزئیات باشیم، یکی از اولین گزینههایی که پیش روی ما قرار میگیرد هنر ملیله کاری است. ملیله کاری یکی از شاخههای هنر فلزکاری محسوب میشود که در آن از طلا، نقره و مس برای ساخت انواع ظروف و زیورآلات استفاده میکنند. البته استفاده از نقره در این هنر رایجتر است اما با توجه به قیمت بالای نقره، در بسیاری از کارگاههای ملیله کاری از مس برای ساخت محصولات مختلف استفاده میشود.
در این هنر، با استفاده از مفتولهای باریک نقره، شکلهای مختلفی ساخته میشود. این قطعات که با استفاده از مفتولهای نقره ساخته شدهاند به یکدیگر لحیم میشوند و یک محصول کامل و یکدست را ایجاد میکنند. به همین دلیل نیز آثار ملیله دارای جزئیات و ظرافت فراوانی هستند. پیشینه ملیله کاری در ایران به 550 تا 330 پیش از میلاد، یعنی به دوران هخامنشیان برمیگردد. اما در دوران سلجوقیان برخی از فلزکاران خراسانی به دلیل جنگ و شرایط نامساعد زندگی به زنجان، بروجرد، همدان، تبریز و موصل رفتند و در این شهرها به فلزکاری و ساخت و گسترش هنر ملیله کاری مشغول شدند. سالها بعد در زمان حکومت صفویان، شاه عباس تعداد زیادی از ارامنه جلفای آذربایجان را به اصفهان آورد و این ارامنه که در فلزکاری و ملیلهسازی مهارت داشتند، ساخت اولین ملیلهها را در اصفهان آغاز کردند.
اما محصولات ملیلهای که میتوانید در بازارهای اصفهان پیدا کنید شامل مواردی مثل بشقاب، سینی، آینه و شمعدان، گلابپاش، شیرینیخوری، شکلاتخوری، آجیلخوری، قاب عکس، گوشواره، گردنبند، دستبند، انگشتر و… میشود. اگر دوستان و اطرافیان شما به صنایع دستی ظریف و زیورآلات یا ظروف پرجزئیات علاقه دارند، یک لحظه هم به خرید آثار ملیله شک نکنید. مطمئن باشید آثار درخشان و ارزشمند ملیله کاری، هدیه و سوغات مناسبی برای عزیزانتان خواهد بود.
بیشتر بخوانید: ملیله کاری چیست ؟ آشنایی کامل با هنر ملیله سازی
قلمدان سازی
قلمدان سازی اصفهان
یکی از صنایع دستی معروف اصفهان که جایگاه ویژهای نیز در فرهنگ و هنر ایران دارد قلمدان است. مطمئنا در ویترین بسیاری از مغازهها و فروشگاههای صنایع دستی اصفهان انواع قلمدانها را دیدهاید. قلمدان، جعبهای است که برای نگهداری از ابزار کتابت و قلمهای خوشنویسی مورد استفاده قرار میگیرد و معمولا از جنس چوب، فلز یا پاپیه ماشه ساخته میشود. اکثر قلمدانها از دو بخش تشکیل شدهاند. بخش داخلی شبیه جعبهای بدون در است و بخش بیرونی مانند غلاف بخش داخلی را در برمیگیرد و از آن به عنوان “روپوش قلمدان” نیز یاد میکنند.
نقاشی روی قلمدان جایگاه ویژهای در هنر و فرهنگ ایرانی دارد و در دورههای تاریخی مختلف، نقاشان قلمدان معروفی وجود داشتهاند که آثار ارزشمند برخی از آنها امروز در موزهها نگهداری میشود. معمولا قلمدانها را با نقوش گیاهی و هندسی و اشکال آدمیان، پرندگان و جانوران زینت میبخشیدند. میتوان گفت برخی از گرانمایهترین آثار نقاشی، تذهیب، مینیاتور و منبتکاری قدیمی و تاریخی ایران بر قلمدانها نقش بسته و به واسطه آنهاست که امروز به ما رسیدهاند.
اطلاعاتی درباره قلمدان سازی در دوران پیش از اسلام در دست نیست. اما با ورود اسلام رفتهرفته استفاده از قلمدان در مکتبخانهها و مدارس رایج شد. در دوران سلجوقیان و تیموریان که وضعیت هنر و خوشنویسی مناسب بود، هنر قلمدان سازی نیز رشد کرد. اما اوج هنر قلمدان سازی از دوره حکومت صفویان آغاز شد. قلمدانهایی که از این دوره به جا ماندهاند از جمله ارزشمندترین آثار فرهنگی و هنری ایران به شمار میروند. در دورههای زندیه و قاجاریه نیز هنر قلمدان سازی همچنان در اوج قرار داشت و اصفهان سرآمد شهرهای ایران در زمینه ساخت قلمدان بود.
یک قلمدان خوشساخت که با نقوش اصیل ایرانی تزئین شده و نمادی از فرهنگ و هنر ایران است، یادگاری ارزشمندی از سفر شما به اصفهان خواهد بود.
فیروزه کوبی
فیروزهکوبی اصفهان
یکی دیگر از صنایع دستی منحصر به فردی که در بازارهای اصفهان توجه ما را به سمت خود جلب میکند فیروزه کوبی است. در این صنایع دستی بر سطح ظروف یا زیورآلاتی از جنس مس، برنج، نقره یا برنز قطعههای کوچکی از سنگ فیروزه به حالت موزاییکی قرار داده میشود. هر چقدر این قطعات فیروزه منظمتر بوده و با فاصله کمتری در کنار هم قرار داشته باشند و ظرف فیروزهکوبی شده پُرکارتر باشد ارزش هنری آن بیشتر است. هنر فیروزه کوبی 60 یا 70 سال پیش در مشهد پا گرفت و کمی بعد به اصفهان رسید. امروز مرکز صنایع دستی فیروزه کوبی اصفهان است و هنرمندان و استادان خبرهای در این زمینه مشغول به کار هستند.
به طور کلی برای ساخت یک ظرف فیروزهکوب سه مرحله طی میشود. در مرحله اول زیرساخت کار با استفاده از فلزاتی مثل مس، برنج یا نقره توسط زرگر آماده شده و صاف و صیقلخورده وارد مرحله بعد میشود. در این مرحله نوبت به فیروزهکوبی اثر میرسد. استاد فیروزهکوب خرده فیروزههایی که از نظر رنگ و اندازه مشابه هم هستند جدا میکند. سپس سطح فلز کمی گرم میشود و لاک پودر شدهای بر آن میپاشند.
زمانی که لاک حالت مذاب دارد، تکههای فیروزه روی سطح فلز چسبانده میشوند. بعد از این که تمام قسمتهای مورد نظر را با قطعات فیروزه پُر کردند به کمک سنگ آبسان برجستگیهای لاک و فیروزه را از بین برده و اثر را صاف و صیقلی میکنند. در مرحله نهایی پرداخت کار انجام میشود. به این صورت که روی سطح فیروزهکوبی شده پولیش میکشند و این سطح را با لایهای از پلیاستر میپوشانند تا در برابر خط و خش مقاوم باشد و جلوه زیباتری پیدا کند.
محصولاتی که در ساخت آنها از این صنایع دستی ارزشمند بهره میبرند شامل طیف گستردهای از ظروف و انواع زیورآلات و اشیاء کاربردی و تزئینی دیگر میشود.
بیشتر بخوانید: فیروزه کوبی هنر دستی نوین ایران
گره چینی
گرهچینی اصفهان
یکی از زیباترین عناصری که میتوان در بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان و شهرهای دیگر ایران مشاهده کرد گرهچینی درها و پنجرههاست. در هنر گرهچینی قطعات برش خورده چوب بر اساس طرح و نقش از پیش تعیین شدهای به یکدیگر متصل میشوند و نقوش هندسی منظمی ایجاد میکنند. برای اتصال قطعات چوب از هیچ گونه چسب یا میخی استفاده نمیشود و همه تکههای چوب از طریق فاقها و زبانههایی که روی آنها تعبیه شده به یکدیگر متصل میشوند.
بیشترین کاربرد این هنر در معماری است. در و پنجرههایی که به هنر گرهچینی مزین گشتهاند، در بسیاری از موارد جایگزین دیوارهای یکدست و یکنواخت شدهاند و زیبایی دوچندانی به نمای داخلی و خارجی بنا دادهاند. همچنین با وجود گرهچینی روشنایی فضا به خوبی تامین شده و جداسازی فضای داخلی و خارجی به شکل متعادلتری انجام شده است. اما امروز هنر گرهچینی در ساخت مبلمان و کتابخانه یا پارتیشنها و تابلوهای تزئینی و انواع محصولات کاربردی و زینتی دیگر مورد استفاده قرار میگیرد و نقش موثری در دکوراسیون داخلی منازل و محیطهای کاری دارد.
این هنر از اوایل دوران اسلامی و تقریبا در زمان حکومت خلفای عباسی پا گرفت و بعد از این که در قرن 6 تا 8 هجری قمری در مصر و سوریه متداول شد به ایران رسید. پیشینه هنر گرهچینی در ایران به دوره سلجوقیان و صفویان برمیگردد و میتوان اصفهان را به عنوان سرآمد شهرهای ایران در زمینه هنر گرهچینی در نظر گرفت. امروز هم اصفهان یکی از شهرهای فعال در زمینه هنر گرهچینی محسوب میشود و در رشد و گسترش این هنر تاریخی نقشی کلیدی دارد.
منبت کاری
منبتکاری اصفهان
اگر بخواهیم باز هم از صنایع دستی و هنرهای چوبی اصفهان بگوییم، بیشک به هنر منبتکاری میرسیم. هنری که در شهر گلپایگان اصفهان میتوان نمونههای بینظیری از آن را دید. منبتکاری هنری است که در آن نقوش مورد نظر به روش حکاکی و کندهکاری با ابزارهای مختلف به صورت نقش برجسته بر زمینه کار قرار میگیرند. جالب است بدانید ریشه کلمه منبت از “نبات” میآید که به معنی “رویانیده” است. در واقع این کلمه به شباهتی که بین نقوش روی زمینه و روئیدن گیاهان وجود دارد، اشاره میکند. نقوشی که از دل چوب یا سنگ برآمدهاند و به زیبایی و نرمی پیچ و تاب خوردهاند.
پیشینه هنر منبتکاری مانند بسیاری از صنایع دستی دیگر که با زندگی روزمره مردم در ارتباط بوده به طور دقیق مشخص نیست. اما از جایی که چوب یکی از اصلیترین مواد اولیه انسانها در طول تاریخ بوده، میتوان برای این هنر تاریخی طولانی متصور شد. با این حال محققان پیشینه منبتکاری را در ایران بیش از 1500 سال میدانند و عدهای نیز این تاریخ را تا زمان هخامنشیان به عقب میبرند. اما قدیمیترین اثر منبت موجود یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است که به نیمه اول قرن سوم هجری قمری برمیگردد.
در دوره صفویه با توجه به این که ساخت بناهای مذهبی و کاخهای سلطنتی افزایش پیدا کرده بود، عده زیادی از هنرمندان به پایتخت آن زمان ایران یعنی اصفهان رفتند و در این شهر و به ویژه در شهر گلپایگان گردهم آمدند و به تبادل تجربه و نظر مشغول شدند. منبتکاری فراز و نشیبهای بسیاری را در طول تاریخ طی کرد اما امروز در شهر اصفهان و شهرهایی مثل ملایر و آباده به زیباترین و مرغوبترین شکل ممکن تولید میگردد. باید بدانید هنر منبتکاری طیف وسیعی از محصولات کاربردی، زینتی و هنری را شامل میشود.
کاشی کاری اصفهان
کاشیکاری اصفهان
در گوشه و کنار و جای جای شهر اصفهان میتوان استفاده هنرمندانه از کاشی و کاشیکاری را مشاهده کرد. اغلب بناهای تاریخی ایران و البته اصفهان به وسیله کاشیکاری تزئین شدهاند و قرار گرفتن در برابر این تزئیناتِ دقیق با آن نقوش زیبا و خوشرنگ، گردشگران را تحت تاثیر قرار میدهد. نقوش روی کاشیها در کلیات و جزئیات به بهترین شکل ممکن ترسیم شدهاند و رنگها و فرُم نقوش با کلیت بنا در هماهنگی کامل است. و این هنریست ستودنی و اصیل که به بناها و بسیاری از آثار هنری ایرانی هویت داده است.
کاشی معرق نیز یکی دیگر از صنایع دستی اصفهان است که در آن قطعات کوچک کاشی در کنار هم چیده میشوند و روی زمینه قرار میگیرند تا نقش و نگار مورد نظر ایجاد شود. در بازارهای اصفهان محصولات تزئینی زیبایی از کاشی معرق و کاشیهای هفت رنگ اصفهان در دسترس است که هر کدام از این محصولات هدیه و سوغاتی ارزشمندی برای عزیزان شما خواهند بود.
سفالگری اصفهان
سفال و سرامیک اصفهان
سفالگری از جمله صنایع دستی و هنرهایی است که در نقاط مختلفی از ایران رونق دارد و در هر منطقهای از ویژگیها و خصوصیات بومی آن منطقه تاثیر میپذیرد. این ویژگیها میتواند مربوط به رنگ، نقوش، مواد اولیه یا کاربرد این سفالینهها باشد که در نهایت باعث تمایز سفالینههای هر منطقه میشود. سفالگری در اصفهان نیز بسیار رایج است و میتوان شهرضای اصفهان را به عنوان یکی از فعالترین شهرهای ایران در زمینه سفالگری معرفی کرد. در این شهر با دو نوع خاک به سفالگری میپردازند که یکی خاک سرخ متعلق به خود شهرضاست و دیگری خاک سفید است که از نقاط دیگر آورده میشود. در این شهر میتوان محصولات سفالی مختلفی از جمله گلدان، کوزه، کاسه، بشقاب، سرویس چایخوری، شعمدان، زیرسیگاری و… پیدا کرد که بسیاری از آنها به صورت منقوش عرضه میشوند.
در کنار شهرضا میتوان از نطنز نیز به عنوان یکی از مراکز اصلی تولید سفال و سرامیک ایران یاد کرد. این دو شهر از جمله برجستهترین شهرهای ایران در زمینه سفالگری محسوب میشوند و تولیدات این شهرها به بسیاری از شهرهای ایران و برخی کشورها نیز صادر میگردد. یک محصول سفالی باکیفیت و اصیل میتواند هدیه خوبی برای خانواده یا دوستان شما باشد.
هنر گچبری
گچبری اصفهان
نمیتوان در کنار این صنایع دستی و هنرهای سنتی که در اصفهان خوش میدرخشند از هنر گچبری گذشت و یادی از آن نکرد. بناهای تاریخی متعددی در اصفهان وجود دارند که در ساخت آنها از این هنر چشمنواز به شکل خارقالعادهای استفاده شده است. کاخ هشت بهشت اصفهان، سردر بازار قیصریه اصفهان، کاخ عالی قاپو و مسجد جامع اصفهان از جمله بناهایی هستند که میتوان نمونههای شگفتآوری از هنر گچبری را در آنها دید.
گچ به دلیل برخورداری از خاصیت چسبندگی، شکلپذیری، کاربرد آسان، فراوانی و ارزانی در بسیاری از هنرهای تزئینی مورد استفاده قرار میگیرد. هنر گچبری قدمتی طولانی و تاریخی پر فراز و نشیب دارد و در هر دوره و منطقهای شکل منحصر به فردی به خود گرفته است. با دقت در بناهای تاریخی اصفهان میتوان به راحتی به جایگاه بالای گچبری در این شهر پی برد. به خصوص در دوره صفویه که اصفهان به عنوان پایتخت ایران برگزیده شد، در بسیاری از کاخها و بناها مقرنسبندیهای گچی زیبایی همراه با نقوش گل و گیاه و انواع تیغههای گچی دالبری مورد استفاده قرار گرفت که نمونههای فوقالعاده زیبایی از آنها هنوز در این شهر موجود است.
پارچه قلمکار
قلمکاری اصفهان
یکی از زیباترین و محبوبترین صنایع دستی اصفهان پارچههای قلمکار این شهر است. قلمکاری یا چیتسازی نوعی روش چاپ یا نقشزنی بر پارچه است که با استفاده از مهرهای چوبی و رنگهای طبیعی انجام میشود. البته در ابتدا هنرمندان نقوش مورد نظر خود را با قلم بر سطح پارچه نقاشی میکردند و علت اطلاق واژه قلمکاری به این هنر نیز همین است. به مرور نقاشی روی پارچه جای خود را به قالبهایی داد و استفاده از مهرهای سنگی، سفالی و به ویژه چوبی معمول گشت که البته امروز اغلب از نوع چوبی این مهرها استفاده میشود.
دوره اوج قلمکاری از زمان حکومت صفویان آغاز گشته و تقریبا تا اواسط دوره قاجار ادامه داشت. این هنر یکی از مهمترین صنایع دستی اصفهان که پایتخت حکومت صفویان بود محسوب میشد و امروز هم نقش مهمی در اقتصاد و فرهنگ و هنر این استان دارد. بازار قیصریه اصفهان در قرن ده هجری، مرکز تجمع قلمکارسازان بود و کارگاهای قلمکاری از سردر قیصریه تا انتهای بازار ادامه داشت.
قلمکاری امروز به وسیله قالبهای چوبی انجام میشود که قالبسازان با استفاده از چوبهای گردو، گلابی یا زالزالک آنها را میسازند. در این هنر برای هر رنگ به قالب جداگانهای نیاز است و معمولا نقوش حداکثر دارای چهار رنگ هستند. از جمله نقوش پرکاربرد در هنر قلمکاری میتوان به گل و بوته و اسلیمی، مینیاتور، مناظر تاریخی، رامشگران و نوازندگان، جانوران اهلی و وحشی، تصاویر شعرا، داستانهای کهن ادبیات فارسی، تصاویر عشاق ایرانی، موضوعات و وقایع تاریخی و… اشاره کرد.
بیشترین تولیدات پارچه قلمکار مربوط به شهر خورزوق در استان اصفهان است که کارگاههای متعددی در آن وجود دارد. پارچههای قلمکار به عنوان سفره، بقچه، رومیزی، روتختی، سجاده، دستمال، روسری، کیف و… مورد استفاده قرار میگیرند و با توجه به نقوش اصیل و جذابی که دارند گزینه مناسبی به عنوان سوغات یا هدیه محسوب میشوند.
زری بافی
زریبافی اصفهان
صنایع دستی و هنری را تصور کنید که از ایران برخواسته و آوازه آن به گوشه و کنار دنیا رسیده بود. هرودوت مورخ مشهور یونانی در جایی نوشته است که “رومیان هر ساله مبالغ هنگفتی برای پارچههای زربفت به ایران پرداخت میکردند”. پارچههای زربفت دوران ساسانی چنان مشهور بود که از نقاط مختلف دنیا خواهان آن بودند و اغلب مسافران این پارچهها را به عنوان سوغات به کشور خود میبردند. هنر زریبافی را میتوان یکی از ارزشمندترین و قدیمیترین صنایع دستی در زمینه منسوجات دانست.
زری یا زربفت پارچهای ظریف و گرانبهاست که تار آن از ابریشم خالص و پودهای آن از ابریشم رنگی و یکی از پودها از نخ گلابتون است. به بیان ساده در پارچه زربفت از زر یا سیم (طلا یا نقره) برای بافت و ایجاد نقوش استفاده شده است. در واقع گلابتون رشته سیمی بسیار نازک است که درون آن یک رشته نخ ابریشم قرار گرفته و اطراف این نخ ابریشمی با لایهای از زر پوشیده شده است. قدمت استفاده از گلابتون چیزی در حدود هفت هزار سال است و نقشبرجستههای تخت جمشید نیز استفاده از پارچههای زربفت در دوران هخامنشیان را اثبات میکند.
زریبافی فراز و نشیبهای فراوانی را در طول تاریخ طی کرده است. حتی بعد از ورود اسلام به ایران، استفاده از چنین پارچههایی حرام اعلام شد و این صنایع دستی رو به خاموشی رفت. اما در دورههای بعدی و با تلاش هنرمندان و زریبافان این هنر دوباره احیا شد. به خصوص در زمان صفویان که شاه عباس کارگاهی به نام کارگاه شاهی تاسیس نمود و هنرمندان زریباف را در آن گرد هم آورد تا به شکل انحصاری برای دربار شاه پارچههای نفیس ببافند.
امروز آنقدر که باید از این هنر ارزشمند قدردانی نمیشود. اما همچنان هنرمندان زریباف در شهرهای مختلف ایران فعالیت میکنند که سرآمد این شهرها اصفهان، یزد و کاشان است.
صنایع دستی سکمهدوزی
سکمهدوزی اصفهان
سُکمهدوزی یکی دیگر از صنایع دستی بافندگی اصفهان است که در آن با نخکشی قسمتهای مورد نظر، در پارچه حالت توری به وجود میآورند. این هنر به عنوان یکی از قدیمیترین سوزندوزیهای اصفهان شناخته میشود که قدمت آن به دوران پیش از اسلام برمیگردد. در این صنایع دستی از پارچه کتان که بافتی ساده و تار و پودهای عمود بر هم دارد استفاده میکنند. در این هنر از نخ ابریشم تابیده، دمسه و نخ عمامه نیز استفاده میکنند. از جمله نقوش پرکاربرد در سُکمهدوزی میتوان به بتهجقه، شمسه، ستاره، گل و بته، ترنج، سرترنج، نیمترنج، انواع گلها و… اشاره کرد.
در گذشته از این رودوزی در روبنده خانمها استفاده میشد و امروز بیشترین کاربرد آن در تزئین لباسها، روتختی، رومیزی، سفره و پرده دیده میشود.
هنر قالی بافی
قالیبافی اصفهان
قالیبافی و بافت انواع فرشها یکی از مهمترین جلوههای فرهنگی و هنری ایران است. در مناطق مختلف ایران میتوان قالیهای منحصر به فردی یافت که متاثر از ویژگیهای جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی آن منطقه بافته شده است. در این بین قالیبافی اصفهان یا قالی اصفهان یکی از مشهورترین انواع قالیها در ایران است که در همین منطقه تولید میشود. در دوره صفویه که اصفهان پایتخت ایران بود، قالیبافی اصفهان رشد چشمگیری داشت و کارگاههای قالیبافی دربار صفوی در این شهر مشغول به کار بود. شاهان صفوی علاقه فراوانی به قالی داشتند و در کارگاههای قالیبافی از بهترین مواد اولیه برای بافت فرشها استفاده میکردند. بسیاری از آثار به جا مانده از روزگاران گذشته مربوط به همین دوره و همین کارگاههای دربار صفوی است که در نوع خود چشمنواز و شگفتانگیزند.
اصفهان، کاشان، نائین و جوشقان از جمله مهمترین مراکز قالیبافی در این منطقه هستند و قالیهای بافته شده در این شهرها از کیفیت و ارزش بالایی برخوردارند. قالیهای این منطقه از نظر رنگبندی و نقوش به کار رفته نیز با بافتههای سایر مناطق متفاوت است و هویت خاص خود را دارد. اگر به قالی و قالیبافی علاقهمند بودید، حتما در سفر خود به اصفهان از بافتههای ارزشمند این استان نیز دیدن کنید.
جمعبندی
شهر اصفهان از نظر صنایع دستی و هنرهای سنتی از تنوع بسیار بالایی برخوردار است. از هنرهای چوبی گرفته تا انواع منسوجات، لحاف کرسی و حتی محصولات فلزی در شهر اصفهان یافت میشود. تمامی این صنایع دستی ریشه در تاریخ و فرهنگ ایران و اصفهان دارند و از ارزش مادی و معنوی بالایی برخوردارند. صنایع دستی اصفهان از نظر قیمت نیز متنوع است. و میتوان با هر بودجهای محصول مناسبی پیدا کرد و به عنوان هدیه یا سوغاتی و یا به عنوان یادگاری خریداری نمود. صنایع دستی هر شهر و کشوری جدا از زیباییهای ظاهری و کاربردهایی که دارند، دارای ارزشهای فرهنگی، هنری و تاریخی نیز هستند. برای زنده نگه داشتن این هنرها باید به این ابعاد فرهنگی و هنری نیز توجه ویژهای شود.
میناکاری، فیروزهکوبی، پارچههای قلمکار، خاتمکاری، مس و خاتم، مس و پرداز، قلمزنی و مسگری از جمله محبوبترین صنایع دستی اصفهان هستند.
بازار میدان نقش جهان یکی از بزرگترین مراکز فروش محصولات صنایع دستی اصفهان است. شما میتوانید بسیاری از صنایع دستی اصفهان را از طریق فروشگاههای اینترنتی نیز خریداری کنید.
