
صنایع دستی گیلان – معرفی و راهنمای خرید سوغات اصیل گیلانی
اگر دقت کرده باشید، اغلب شهرها و استانهایی که دارای تاریخ کهنتری هستند و از نظر اقلیم و جغرافیا ویژگیهای مطلوب و منحصر به فردی دارند، از صنایع دستی و هنرهای سنتی متنوعی برخوردارند. استان گیلان نیز یکی از همین مناطق است که میتوان به وضوح تاثیر جغرافیا، آب و هوا و فرهنگ را در صنایع دستی آن دید.
بخش بزرگی از این صنایع دستی که نسل به نسل منتقل گشته و به ما رسیدهاند، در گذشته پیوند محکمی با زندگی روزمره افراد داشتند و بسیاری از نیازهای مردم را برطرف میکردند. امروز اما علاوه بر کاربردهایی که دارند، به عنوان عناصری تزئینی در دکوراسیون منازل مورد استفاده قرار میگیرند. همچنین بسیاری از این صنایع دستی از ارزش هنری بالایی نیز برخوردارند و دارای بار فرهنگی سنگینی هستند.
اما همین تنوع و تولید روز افزون محصولات غیربومی و بدون اصالت، کار را برای بسیاری از مسافران و گردشگران سخت کرده است. وقتی میخواهیم یکی از صنایع دستی اصیل گیلان را تهیه کنیم، دقیقا نمیدانیم چه گزینههایی پیش روی ماست. از طرفی دانستن اسم این صنایع دستی هم کمک قابل توجهی به ما نخواهد کرد.
در چنین شرایطی شناخت و آشنایی بیشتر با این هنرهای سنتی ارزشمند میتواند راهکار مفیدتری باشد. یعنی برای یک خرید موفقیتآمیز چه به عنوان سوغاتی یا هدیه و چه برای خودمان، اولین قدم کسب اطلاعات لازم درباره این محصولات متنوع است. در این مطلب تلاش میکنیم اطلاعات مفیدی درباره صنایع دستی گیلان در اختیارتان قرار دهیم که تا جای ممکن خرید موفقیتآمیزتری داشته باشید.

چوموش صنایع دستی گیلان
چموش
چموش که در زبان گیلکی “چوموش” تلفظ میشود، پاپوشی است که از چرم پوست دباغیشده گاو ساخته میشود و یکی از اصیلترین صنایع دستی استان گیلان است. چموشها پاشنه ندارند و در ساخت آنها تنها از چرم طبیعی و دوخت استفاده میشود. چموش در روزهای سرد سال پاها را گرم نگه داشته و در روزهای گرم نیز باعث خنک شدن پاها میشود. معمولا چرم به کار رفته در ساخت چموشها خودرنگ بوده و در برخی موارد نیز با استفاده از رنگهای طبیعی مانند پوست انار به رنگآمیزی آن میپردازند. به همین دلیل اغلب چموشها در رنگهایی مثل قرمز، قهوهای، سبز، استخوانی و سفید دیده میشوند. این هنر کاربردی و زیبا، پیشینهای بسیار طولانی در استان گیلان دارد و چموش این استان دارنده نشان مهر اصالت از سازمان یونسکو نیز است.
اگر به دنبال هدیه یا سوغاتی برای عزیزان خود هستید، یک جفت چموش باکیفیت و زیبا میتواند گزینه بسیار مناسبی باشد. یک چموش اصیل، تاریخی به قدمت هزاران سال را به دوش کشیده و امروز در برابر ما قرار گرفته است. انتخاب این اصالت و مرغوبیت میتواند خرید هوشمندانهای باشد.

صنایع دستی ماسوله
عروسکبافی
کمتر کسی است که عروسکهای گیلان و به خصوص روستای زیبای ماسوله را ندیده باشد. اصلا تصور ماسوله بدون وجود این عروسکهای کوچک و رنگی غیرممکن است. اما شاید برای شما سوال باشد که چطور عروسکبافی جزئی از صنایع دستی این روستا و به طور کلی استان گیلان شده. در پاسخ به این سوال باید بگوییم بافت این عروسکها از زمانهای دور نسل به نسل چرخیده و امروز به این نقطه رسیده و پیوند عمیقی با مردم این روستا به خصوص زنان برقرار کرده است.
در واقع میتوان این عروسکها را نمادی اصیل از مردان و زنان شمالی دانست. نمادی که برای کودکان این سرزمین آشناتر بود و همدم خوبی نیز برای آنها بوده است. این عروسکها که با نخ کاموا و میل و قلاب بافته شده و درون آنها با پنبه و پشم پر میشود، امروز یکی از محبوبترین سوغاتیها و صنایع دستی گیلان هستند. اگر گذرتان به ماسوله خورد و خواستید به عزیزانتان نشان دهید که به یادشان بودید، عروسکهای رنگی ماسوله انتخاب مناسبی برای شماست.

قلاب بافی
بافتنی و قلاب بافی
در کنار این عروسکهای دستباف میتوان انواع دیگری از صنایع دستی بافتنی را در گیلان مشاهده کرد. دستکش، شال، روفرشی، لیف حمام، جوراب و… از جمله محصولاتی هستند که در مناطق مختلف استان گیلان بافته میشوند. برای مثال شالبافی یکی از هنرهای رایج در بین بانوان گیلانی است که اغلب در غرب گیلان و به خصوص در شهرهای تالش دیده میشود. این شالها که از پشم بافته میشوند، دارای طرح و رنگی بومی و اصیل هستند و از نفوذ سرما و رطوبت جلوگیری میکنند. در منطقهی مرطوبی مثل استان گیلان، وجود چنین بافتههایی کاربرد فراوانی برای مردم داشته و دارد. صنایع دستی بافتنی استان گیلان نیز یکی دیگر از گزینههای درخور توجه به عنوان هدیه یا سوغات است.

هنر رشتی دوزی
رشتیدوزی
رشتیدوزی نوعی رودوزی سنتی است که به عنوان یکی از مهمترین صنایع دستی گیلان و شهر رشت شناخته میشود. این هنر چشمنواز در فهرست آثار ملی ایران و به عنوان میراث فرهنگی ناملموس به ثبت رسیده است. در رشتیدوزی زمینه پارچه با استفاده از نخهای ابریشمی رنگی با نقوش گوناگونی تزئین میشود. از جمله نقوش پرکاربرد در رشتی دوزی میتوان به گل بادامی، بته جقهای شاخ گوزنی، بته جقه ترمهای، بته جقه قهر و آشتی، گل و بوته، گل و مرغ، بازوبندی و بند رومی اشاره کرد.
رشت در گذشته یکی از مراکز مهم تولید و صادرات ابریشم در ایران بود که در واقع ماده اولیه رشتدوزی نیز هست. نمیتوان درباره تاریخچه دقیق رشتیدوزی مطمئن بود اما یافتههای باستانشناسی در لولمان گیلان، نشان میدهد که ملیلهدوزی و قلابدوزی در این استان از زمان هخامنشیان رواج داشته است.
رشتیدوزی بیشتر برای تزئین سجادهها، لبه پرده، رویه میز، روانداز کوسن، دمپایی و کفش زنانه، جا قرآنی، زیرلیوانی و… مورد استفاده قرار میگیرد. اگر در جستوجوی هنری اصیل با حال و هوای سنتی هستید، رشتیدوزی گزینههای قابل توجهی در اختیار شما قرار میدهد.

جوراب پشمی
دستبافتههای پشمی
بسیاری از نقاط استان گیلان شرایط مناسبی برای دامداری دارند و دامداری یکی از مشاغل اصلی مردم گیلان به خصوص در مناطق ییلاقی و مرتفع است. همین موضوع مواد اولیهای مثل پشم را در دسترس افراد قرار میدهد و با در اختیار داشتن این مواد اولیه امکان بافت لباسها و محصولات پشمی دیگر فراهم میشود. پشم گوسفندان توسط دستگاه ریسندگی به نخ تبدیل شده و با استفاده از رنگهای طبیعی و مصنوعی رنگآمیزی میشود.
بافندگان با استفاده از این الیاف پشمی، لباسهایی همچون دستکش، جوراب، شالگردن، بلوز، کلاه و… تولید میکنند. جالب اینجاست که در نقاط مختلف گیلان این لباسها و دستبافتههای پشمی با اشکال گوناگونی بافته شده و کاملا متاثر از محیط و فرهنگ بومی منطقه خود هستند. پیدا کردن این دستبافتههای پشمی در روستاهای گیلان اصلا کار سختی نیست و میتوان با خرید این صنایع دستی حمایت درخوری از بافندگان و هنرمندان خلاق گیلانی به عمل آورد.

چادرشببافی
لیست صنایع دستی بافتنی استان گیلان هنوز ادامه دارد. چادرشب یکی دیگر از صنایع دستی این استان است که البته در مناطق دیگری از ایران نیز بافته میشود. این پارچهها دارای رنگهای متنوع و نقوش چهارخانه هستند و با استفاده از الیاف پنبه، پشم و ابریشم بافته میشوند. البته امروز بافت چادرشب با الیاف مصنوعی نیز رواج دارد.
در گیلان اغلب زنان روستایی از این بافتهها به عنوان کمرپیچ هنگام کار در شالیزار استفاده میکنند. در واقع چادرشب مانع نفوذ رطوبت به بدن شده و در منطقه مرطوبی مثل گیلان کاربرد فراوانی دارد. اما این تنها کاربرد چادرشب نبوده و از آن به عنوان روانداز جهاز عروس، روتختی، بستهبندی وسایل و جانماز نیز استفاده میکنند.
زمینه اغلب چادرشبها قرمزرنگ بوده و با نقوش چهارخانه و هندسی متنوعی تزئین میشود. به احتمال فراوان علت نامگذاری چادرشب این بوده که در گذشته، شبها از این بافتهها به عنوان روانداز استفاده میکردند. امروز هم بافت و استفاده از این صنایع دستی در بسیاری از نقاط کشور زنده و پررونق است و در گیلان نیز به عنوان یکی از صنایع دستی اصیل و محبوب شناخته میشود.

حصیربافی
صنایع دستی محبوب دیگری که با قدمت بسیار زیادی در استان گیلان رواج دارد، حصیربافی است. پوشش گیاهی منحصر به فرد این استان و رویش گیاهان خودرو، مواد اولیه مناسبی در اختیار محلیان قرار میدهد. در حصیربافی از الیاف گیاهی برای ساخت محصولات متنوعی مثل زیرانداز و سبد استفاده میکنند. محصولاتی که کاربرد فراوانی در زندگی روزمره افراد داشته و بخش بزرگی از نیازهای آنان را برطرف میکرده است.
در حصیربافی استان گیلان اغلب از دو نوع نی استفاده میشود که اولی لی یا گالی نام دارد و در ساخت محصولاتی مثل کلاه، زنبیل، کیف، ساک، سفره و… به کار برده میشود. نوع دوم نیز سوف یا سیم گفته میشود و بیشتر برای بافت زیرانداز از آن استفاده میکنند. حصیربافی در بسیاری از نقاط استان گیلان مثل بندر انزلی، آستانه اشرفیه، لنگرود، لاهیجان، رشت و… رواج دارد و از این بین روستای فشتکه به عنوان روستای ملی حصیر در سال 1396 به ثبت رسیده است.
محصولات حصیری با استفاده از رنگآمیزی و افزودن پارچه، چرم، روبان و تزئینات دیگر با تنوع بسیار بالایی عرضه میشوند و بدون شک میتوانند یادگار خوبی از سفر شما به استان گیلان باشند. استفاده از این محصولات که به صورت ارگانیک و طبیعی تولید میشوند، میتواند نقش موثری در کاهش آلودگیهای محیط زیست داشته باشد و از این نظر نیز انتخابی حائز اهمیت است.
بامبوبافی
صنایع دستی دیگری که هم از نظر کاربرد و هم از نظر زیبایی در این استان در سطح بالایی قرار دارد، بامبوبافی است. بامبو گیاهیست که در دامنه کوهها و تپههای مرطوب کشت میشود. مهمترین عامل در کیفیت بامبوها میزان بالای رطوبت و حرارت موجود در منطقه است. در استان گیلان نیز شرایط مساعدی برای رشد این گیاه وجود دارد و تقریبا همزمان با کشت چای در این استان میتوان شاهد کشت بامبو یا نی خیزران نیز بود. لاهیجان و به ویژه منطقه لیاستان یکی از مهمترین مراکز کشت بامبو در ایران است.
در بامبوبافی محصولاتی مثل جای نان، صندلی، میوهخوری، شکلاتخوری، لوستر، کلاهک آباژور و… با نهایت ظرافت و دقت تولید میشود. به احتمال فراوان در طول سفرهای خود به گیلان، با محصولات زیبا و ظریف ساخته شده از بامبو برخورد داشتهاید. اما این بار با دید تازهای به این صنعت دستی صد و اندی ساله نگاه کنید و از ساختار ظریف و پیچیده آن لذت ببرید.
برای پیدا کردن یک محصول بامبوبافی مرغوب به رنگ طلایی متمایل به سفید و نظم و اندازه یکسان سوراخهای موجود در آن توجه کنید. همچنین اتصالات قسمتهای مختلف محصول نیز باید دقیق و پایدار بوده و از استحکام لازم برخوردار باشند. البته که پیدا کردن محصولات بامبوی مرغوب در استان گیلان کار سختی نیست و در بسیاری از روستاها و کارگاههای محلی میتوان بهترین نمونههای این صنایع دستی کاربردی را پیدا کرد.

هنر مرواربافی
مرواربافی
مرواربافی یکی دیگر از صنایع دستی گیلان است که شباهت زیادی نیز به بامبوبافی دارد. بسیاری از زنان و مردان گیلانی به بافت و تولید محصولات مختلف مرواربافی اشتغال دارند و در این بین شهرستانهای آستانه اشرفیه و صومعهسرا نیز به عنوان مهمترین مراکز تولید این صنایع دستی شناخته میشوند.
مواد اولیه مرواربافی نوعی ترکه است و علت نامگذاری این هنر نیز به گونهای از درخت بید به نام بید مروار بازمیگردد که دارای ساقههای نرم و منعطف و با دوامی است. محصولات مرواربافی دارای رنگ زرد مایل به طلایی هستند. هرچند که نوع نامرغوب آن با رنگ سیاه و سبز نیز در بازارها دیده میشود.
از این هنر برای ساخت انواع سبد، لوستر، میز و صندلی، کتابخانه، جای لباس، جای میوه، انواع ظروف کاربردی و لوازم دیگر استفاده میشود. اطراف کیاشهر و صیقلان تولم مراکز اصلی مرواربافی در استان گیلان هستند. چنین محصولاتی با توجه به ظرافت و اصالتی که دارند، میتوانند انتخاب خوبی به عنوان سوغاتی و هدیه باشند.

صنایع دستی گیلان
گلیمبافی
در گذشته گلیمها برای حفظ انسان از گزند سرما، سختی و رطوبت زمین مورد استفاده قرار میگرفتند. اما امروز این دستبافتههای زیبا به یکی از عناصر مهم در دکوراسیون منازل تبدیل شدهاند. نقوش بومی و سنتی همراه با رنگهای پخته و گیرا، گلیمهای بافته شده در استان گیلان را به عنوان یکی از مرغوبترین گلیمها در سطح کشور مطرح کرده است. گلیم که اغلب از پشم حیوانات و پنبه بافته میشود در اغلب استانهای ایران تولید شده و در هر منطقهای ویژگیهای به خصوصی به خود گرفته است.
نقوش روی گلیمها اغلب هندسی بوده و متاثر از محیط و فرهنگ منطقه بافت آن است. در گیلان نیز به عنوان منطقهای که شرایط آبوهوایی و فرهنگی ویژهای داشته و دامداری نیز، که مواد اولیه بافت گلیم را فراهم میکند، در آن رونق دارد میتوان گلیمهای منحصر به فرد و زیبایی دید. برخی مواقع در این استان برای افزایش گیرایی و جذابیت گلیمها، با چای و پوست گردو این دستبافتهها را شسته و زیبایی و پختگی آنها را دو چندان میکنند. برای تهیه گلیمهای با کیفیت و مرغوب در این استان، میتوانید به مناطق مرتفع و ییلاقی بروید و با کمی جستوجو چیزی که میخواهید را پیدا کنید.

صنایع دستی گیلان
نمدمالی
یکی از مهمترین مزایای نمد، نفوذناپذیری و مقاومت آن در برابر رطوبت است. به همین دلیل نمدمالی در استان مرطوبی مثل گیلان از گذشتههای دور رونق داشته و محصولات نمدی متنوعی در این استان تولید میشده است. نمدها اغلب به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار میگیرند اما کلاه، پالتو، جلیقه، کمربند، زین اسب و موارد دیگری نیز با استفاده از آن تولید میشود.
در نمدمالی خبری از بافتن و بافندگی نیست و با ایجاد فشار، رطوبت و گرما الیاف پشمی در هم رفته و محصول نهایی آماده میشود. نمدمالی شغلی پرزحمت است و با این حال در اغلب استانهای ایران رواج دارد و هر منطقهای دارای محصولات نمدی منحصر به فردی است. در گیلان نیز مناطقی مثل تالش، رودسر، رودبار و املش از جمله مراکز مهم نمدمالی هستند و میتوان نمدهای مرغوب و با کیفیتی در این مناطق پیدا کرد. نمد نیز مانند گلیم، امروز بیشتر در دکوراسیون داخلی خانهها نقش اساسی دارد و به عنوان عنصری متفاوت و ارزشمند در دکوراسیون منازل مورد استفاده قرار میگیرد. اگر به دنبال یکی از اصیلترین صنایع دستی گیلان هستید، حتما نمد را مدنظر قرار دهید.

سفالگری
حتما در طول سفرهای خود به استان گیلان، متوجه نقش کلیدی سفال و سفالگری در آشپزی و معماری و تزئینات خانهها شدهاید. به خصوص اگر به روستاها و محلههای قدیمیتر در شهرهای استان گیلان رفته باشید، به احتمال زیاد به نمونههای متعددی از اشیاء و لوازم سفالی برخوردهاید. سفالگری یکی از صنایع دستی با سابقه در استان گیلان است. پیشینه این هنر در گیلان به هزاران سال قبل باز میگردد و یافتههای باستانشناسی در مناطقی مثل مارلیک، دیلمان و تالش، قدمت بالای سفالگری در این استان را نشان میدهد.
گیلانیها از سفال برای ساخت ظروفی مثل گمج که برای طبخ غذاهای سنتی مورد استفاده قرار میگیرد، کوزه دوشون که برای تولید کره و دوغ استفاده میشود، کوزه ماست که از آن برای تولید ماست استفاده میکنند، کوزه آب و تابههای سفالی و همینطور برای ساخت تنور و لوازم مختلف دیگری استفاده میکنند. علاوه بر اینها در استان گیلان از سفال به عنوان پوششی برای سقفهای شیروانی استفاده میشود تا مانعی در برابر نفوذ باران باشد. استفاده از این سفالهای سقفی ظاهری زیبا و خاص به خانههای قدیمیتر گیلان داده است که البته امروز کمتر شاهد به کارگیری چنین مصالحی هستیم.
در کنار تمامی صنایع دستی گیلان، ظروف و اشیای سفالی این استان نیز میتوانند گزینههای مطلوبی به عنوان سوغاتی و هدیه باشند. در رشت، لاهیجان، لنگرود، رودسر، صومعهسرا، شفت، سیاهکل و در بسیاری از مناطق دیگر در استان گیلان میتوان سفالینههای مرغوب و بااصالتی یافت.

صنایع دستی گیلان
صنایع دستی چوبی
گیلان به عنوان استانی که دارای جنگل و طبیعت سرسبزی است، صنایع دستی چوبی مختلفی نیز دارد. در واقع فراوانی چوب در این منطقه باعث فراوانی محصولات چوبی شده و با یک گشت و گذار ساده در بازارهای محلی این استان میتوان محصولات چوبی متنوعی را پیدا کرد. محصولاتی مثل ملاقه و قاشق چوبی، کفگیر چوبی، وردنه چوبی، گوشتکوب و تخته گوشت چوبی، پیاله چوبی، صندوقچه چوبی، عصا، شطرنج و تخته نرد و… به وفور در این بازارها عرضه میشوند.
در کنار این ظروف و محصولات چوبی، منبتکاری نیز یکی دیگر از صنایع دستی استان گیلان است که مواد اولیه آن چوب است. در استان گیلان میتوان آثار منبتکاری ارزشمند و مرغوبی پیدا کرد که برای سوغاتی و هدیه بسیار مناسب هستند. چوبهای مختلفی که از جنگلهای استان گیلان تهیه میشوند، این امکان را در اختیار هنرمندان و بسیاری از مردان و زنان گیلانی قرار داده که محصولات متنوعی تولید کرده و بسیاری از نیازهای خود به ابزار و لوازم مختلف را برطرف کنند.

صنایع دستی کدوی منقوش یا قلیانی
کدوی قلیانی
احتمالا در سفرهای خود به گیلان در بازارهای محلی یا در ایوان بسیاری از خانههای روستایی، کدوی عجیب و غریبی را که دارای نقش و نگارهای مختلفی است دیدهاید. این کدوها که به کدوی قلیانی معروف هستند از یک سر کروی شکل بزرگ و کمری باریک و دوباره یک سر کروی شکل کوچکتر تشکیل شدهاند و در بیشتر موارد کاربرد غیرخوراکی دارند.
در گذشته از این کدوها به عنوان پایه قلیان استفاده میشد و برای نگهداری حبوبات و مواد غذایی دیگر نیز از آن استفاده میکردند. برای به دست آمدن یک کدوی قلیانی زیبا، ابتدا با استفاده از قالبهای چوبی به کدو شکل و فرم دلخواه را میدهند و بعد از برداشت و قبل از این که کدو خشک شود، نقوش مورد نظر را بر سطح آن ایجاد میکنند. این کدوها اغلب با نقوش گیاهی، جانوری و هندسی تزئین میشوند و مراکز اصلی تولید آن شهرهای لاهیجان، لنگرود و آستانه اشرفیه است. کدوی قلیانی یکی از قدیمیترین صنایع دستی استان گیلان به شمار میرود.

شهرداری رشت
جمعبندی
در هر منطقهای از ایران که از نظر جغرافیایی و فرهنگی دارای ویژگیهای منحصر به فردی است، میتوان صنایع دستی و هنرهای بومی متنوعی را مشاهده کرد. به خصوص اگر این مناطق از نظر تاریخی نیز غنی باشند میتوان تاثیر متقابل فرهنگ و اقلیم و هنر را به وضوح دید. گیلان نیز به عنوان منطقهای تاریخی و منحصر به فرد از نظر زیستمحیطی و فرهنگی از هنرهای اصیل و بومی بسیاری برخوردار است.
در این منطقه جنگل، دریا، دامداری، کشاورزی و… مواد اولیه مورد نیاز برای تولید بسیاری از صنایع دستی را فراهم میکند و بسیاری از نیازهای اهالی این استان نیز با وجود این صنایع دستی برطرف میشود. نمونهی بارز آن سفالهای سقف یا نمدهایی است که برای در امان ماندن از باران و رطوبت تولید میشدند. پیشنهاد میکنیم در سفرهای بعدی خود به این استان، صنایع دستی مختلف را نه به عنوان یک کالا بلکه به عنوان هنری گره خورده به فرهنگ و هویت گیلان تماشا کنید.
صنایع دستی استان گیلان را از کجا تهیه کنیم؟
هر کدام از صنایع دستی استان گیلان در منطقهای خاص تولید میشود. به همین دلیل پیشنهاد میکنیم برای تهیه صنایع دستی اصیل به مراکز تولید آن مراجعه کنید. اما در برخی از شهرهای بزرگتر مثل رشت و لاهیجان طیف وسیعتری از این صنایع دستی در دسترس علاقهمندان قرار میگیرد. با این حال خرید این محصولات از روستاها و محلههای قدیمیتر و همینطور کارگاهها و تولیدیهای بومی مطمئنتر و مقرون به صرفهتر است.
