بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
مهدی حسینی
1402-10-21
قلم زنی چیست و برای شروع آن به چه ابزاری نیاز داریم؟
در زندگیِ انسانهای دوران باستان، سفال بیشترین کاربرد و استفاده را داشت. تا اینکه ویژگیها و قابلیتهای فلزات نمایان شد و جایگزین سنگ و سفال گشت. مردم ساخت ابزارهای سفالی و سنگی را محدودتر کردند و از فلزات برای تولید آلات و ادوات شکار یا جنگ و ابزار کشاورزی استفاده کردند. فلز به دلیل دوام و مقاومت بالا و همچنین عدم ضربهپذیری و شکستن، گزینه بسیار مناسبتری برای ساخت ابزارآلات مختلف بود. و از اینجا بود که ریشههای هنر قلم زنی پدید آمد.
چیزی نگذشت که فلزات نیز مانند سفال و سنگ به عنوان ابزار و بستری برای خلق آثار هنری مورد استفاده قرار گرفتند. هنر فلزکاری قدمتی چندین هزار ساله دارد و رشتههای مختلفی را شامل میشود. برای مثال قلمزنی، طلاکوبی، نقرهکوبی، ملیلهکاری و میناکاری از معروفترین رشتههای فلزکاری هستند.
اما نکته مورد توجه برای ما، سابقه طولانیمدت و قدیمی فلزکاری در ایران است. فلزکاری با تاریخ 7000 ساله خود در ایران از گذشتههای دور تا امروز در سازههای مختلف و آثار هنری بسیاری مورد استفاده قرار گرفته است. به طوری که اغلب هنرهای مربوط به فلزکاری جزئی از صنایع دستی و هنرهای سنتی اصیل ایرانی محسوب میشوند و با تاریخ و فرهنگ ما گره خوردهاند.
یکی از مهمترین و قدیمیترین رشتههای هنر فلزکاری قلم زنی است. قدمت قلمزنی در ایران دقیقا مشخص نیست اما در هزاره اول پیش از میلاد، قلمزنی رونق و اعتبار ویژهای در ایران داشت و آثار با ارزش بسیاری از این دوره بر جای مانده است. این هنر چشمنواز از هزاران سال پیش به ما به ارث رسیده است و با گذشت این همه سال، امروز به چشم تمام ایرانیها آشناست و پیوند عمیقی با فرهنگ و هنر ایران دارد. به طوری که همچنان یکی از انتخابهای اصلی برای خرید صنایع دستی و سوغات ایران است.
در ادامه با هنر قلمزنی بیشتر آشنا خواهیم شد و ابزار مورد نیاز برای قلمزنی را معرفی میکنیم.
قلم زنی چیست
قلم زنی چیست
در هنر قلم زنی با استفاده از چکش، انواع قلم و ابزارهای مختلف، نقش و نگارهایی بر سطح تخت یا منحنی فلزات ایجاد میشود. در این هنر با کوبیدن چکش بر قلم، طرح مورد نظر بر سطح اشیای فلزی به خصوص طلا، نقره، مس و برنج حکاکی میشود. قلمزنی یکی از هنرهای دستی و سنتی ایران است که قدمتی چندین هزار ساله دارد. اما شیوه انجام قلم زنی به چه صورتی است؟
مراحل قلم زنی
در ابتدا پشت سطحی که قلم زنی روی آن انجام میشود را با لایههای متعدد قیر میپوشانند. این کار از تاب برداشتن، سوراخ شدن و صدای بلند چکش در هنگام قلمزنی جلوگیری میکند. بعد از این کار نوبت به طراحی نقوش بر سطح کار میرسد. طرح قلمزنی یا توسط شخص قلم زن به طور مستقیم و دستی بر سطح فلز طراحی شده و یا با استفاده از روشهای انتقال طرح مثل کاربن به روی سطح کار منتقل میشود.
در مرحله بعد صنعتگر قلم مناسب را انتخاب میکند و روی سطح ظرف قرار میدهد. حالا با چکش به انتهای قلم میکوبد تا طرح و نقش مورد نظر با تغییر شدت ضربه و با استفاده از قلمهای مختلف بر سطح فلز ایحاد شود. پس از اتمام این مراحل و ایجاد طرح بر سطح کار، به کمک حرارت قیر را از آن جدا کرده و باقی ماندهی قیر را با نفت پاک میکنند. سپس محصول قلم زده را برای صافکاری و لحیمکاری به کارگاه صنعتگر میفرستند تا فرورفتگیها و برآمدگیهایی که هنگام قلمزنی بر سطح ظرف ایجاد میشود را ترمیم کنند. این کار را با استفاده از چکش چوبی و یا چکشی که بر سر آن چرم قرار داده شده انجام میدهند.
ابزار قلم زنی
در مرحله بعد…
در مرحله بعد ظرف قلم زده را برای پرداخت به کارگاه پرداختکاری میبرند و بعد از این مرحله محصول نهایی با انجام سیاهکاری آماده میشود. برای سیاهکاری سطح ظرف را با استفاده از مخلوطی از دوده و واکس میپوشانند تا تمام قسمتهای قلم زده پر شود و سپس با پارچه، مخلوط مورد نظر را پاک میکنند. به این ترتیب تمام قسمتهای قلم خورده و فرو رفته به رنگ سیاه و تمام قسمتهای برجسته به رنگ اصلی ظرف در میآیند.
قلم زنی با سبکهای مختلفی مثل برجستهکاری، نیمه برجستهکاری، ریزه قلمزنی، حکاکی و مشبک کاری اجرا میشود. امروز شهرهایی مثل تهران، اصفهان، کرمان، کرمانشاه و شیراز از جمله شهرهای فعال در زمینه قلم زنی هستند و میتوان آثار نفیس بسیاری را در این شهرها یافت.
بیشتر بخوانید: نقره کاری چست؟ معرفی ابزار برای شروع آموزش نقره سازی
هدیه سازمانی قلمزنی
نگاهی مختصر به تاریخچه قلم زنی
پیشینه قلم زنی به زمان سکاها که اقوامی آریایی بودند نسبت داده میشود. اما پیشینه این هنر در ایران به طور دقیق مشخص نیست. در فلات ایران از چند هزار سال قبل از میلاد استفاده از فلزات به خصوص مس رواج پیدا کرده بود. اما اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد رونق هنر فلزکاری شدت بیشتری گرفت و در نقاط گوناگونی از ایران به خصوص شمال و شمال غرب به شکل ویژهای پیگیری شد. نمونههای هنر فلزکاری و قلمزنی این دوران در نقاطی مثل تپهحسنلو و تپه مارلیک یافت شده است که بسیار با شکوه و خیرهکننده هستند.
قلم زنی در دوران مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان
در دوران مادها از تاثیرات قلم زنی سکایی کاسته شد و سبک مادی جای آن را گرفت تا اینکه در زمان هخامنشیان هنر فلزکاری به اوج رسید و آثار گوناگونی تولید شد. آثاری که با حمله اسکندر نابود شدند و به جز چند نمونه چیز زیادی از آنها باقی نماند. در دوران سلوکی هنر قلمزنی با تاثیر از هنر هلنی ادامه یافت و در سالهای بعد در دوران حکومت اشکانیان فلزکاری دوباره به سبک هخامنشیان ادامه پیدا کرد اما به دلیل حملات اسکندر و هرج و مرج دوران، تنها در اواخر حکومت اشکانیان بود که قلمزنی رونق پیدا کرد.
در زمان ساسانیان به دلیل گسترش بازرگانی، هنر ایران از هنر یونان و روم تاثیر گرفت و فلزکاری و قلم زنی به همین صورت رواج داشت تا ورود اسلام به ایران.
بیشتر بخوانید: نقره کاری چست؟ معرفی ابزار برای شروع آموزش نقره سازی
قلم زنی اصفهان
قلم زنی در دوران اسلامی
بعد از ورود اسلام به ایران، اعراب هنر قلم زنی ساسانیان را تقلید کردند و با تاثیرپذیری هنرمندان ایرانی از اسلام، کمکم نقوش بومی و اسطورههای ایرانی جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث داد. در دوران سامانیان هنر قلم زنی به سایر سرزمینهای اسلامی راه یافت و در سده چهارم قمری بود که مکتب قلمزنی خراسان شکل گرفت.
در دوران سلجوقی با توجه به علاقه فرمانروایان سلجوقی به هنر، قلم زنی رشد چشمگیری داشت و در تمام این دوران به شکل پیشرفتهای تولید میشد.
بعد از حمله مغول هنرمندان قلمزن تحت حمایت ایلخانیان قرار گرفتند و شهرهایی مثل حلب، موصل و شیراز و تبریز به مراکز هنر قلم زنی تبدیل شدند. در این دوران قلمزنی از هنرهای بومی تاثیر پذیرفت و استفاده از خوشنویسی در قلم زنی گسترش یافت. بعد از حمله تیمور به ایران، هرات بزرگترین مرکز هنر آن دوران شد و هنر قلمزنی هم در این شهر درخشید.
قلم زنی در دوران صفویه، قاجار و معاصر
در دوره صفویان با حمایتهای فرمانروایانی مثل شاه عباس هنرها به شدت پیشرفت کردند. از جملهی این هنرهای شکوفا شده، هنر قلمزنی بود که در این دوران پیشرفت چشمگیری داشت. دوران صفویه را یکی از طلاییترین دورانهای هنر قلمزنی میدانند.
با روی کار آمدن حکام قاجار و بیتفاوتی آنها به هنر، دورهای از افول در هنر ایران آغاز گشت. قلم زنی دچار ضعف شد و آثار فاخر و با کیفیت قلم زنی جای خود را به ساختههای بازاری و معمولی دادند. این تنزل کیفیت در ساخت آثار قلم زنی تا دوران پهلوی ادامه داشت.
در دوران پهلوی ابتدا از سبک گذشتگان به خصوص آثار قلمزنی سلجوقی و صفوی تقلید میشد و محصولات جنبه بازاری داشت. اما بعدتر با تاسیس کارگاههایی در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، قلم زنی جان دوبارهای گرفت تا امروز که آثار با کیفیت و ارزشمندی توسط هنرمندان چیره دست در شهرهای مختلف تولید میشوند که دستکمی از آثار گذشتگان ندارند.
قندان قلم زنی
ابزار قلم زنی
در هنر قلم زنی از چند ابزار اصلی و چندین ابزار جانبی استفاده میشود. ابزار اصلی هنر قلمزنی شامل چکش، انواع قلم و فلز است. در ادامه به شکل دقیقتری ابن ابزار را معرفی میکنیم.
چکش قلم زنی
این چکش از سه قسمت سر فولادی به شکل مخروط، رابط فلزی و دسته چوبی تشکیل شده است. سر این چکش از یک سمت دارای سطح دایره یا مربع است که برای ضربه زدن به انتهای قلم استفاده میشود و از سمت دیگر نسبتا نوکتیز است تا مانع دید قلم زن نشود. با ضربات چکش قلمزنی به انتهای قلم، قلم بر سطح کار حرکت کرده و طرح و نقش مورد نظر ایجاد میشود. چکش قلم زنی معمولا وزن کمی در حدود 200 گرم دارد و باریک و ظریف ساخته میشود تا قلم زن هنگام کار احساس خستگی نکند. اما چکشهای سنگینتر دیگری نیز با توجه به نوع کار مورد استفاده قرار میگیرند.
چکشهای قلم زنی از جنس فلز، چوب و پلاستیک ساخته میشوند که انواع چوبی و پلاستیکی آن برای صاف کردن و فرم دادن فلز مورد استفاده قرار میگیرند.
قلم
قلم، میلهای فولادی است که طرح و نقش اثر قلمزنی توسط آن بر سطح فلز ایجاد میشود. معمولا قلم دارای طول تقریبی 15 سانتیمتر است و ضخامتی به اندازه یک مداد دارد. اما ضخامت و طول قلم میتواند تغییر کند و این مورد بستگی به نوع طرح و ترجیح قلم زن دارد. نوک هر قلم دارای طرح و بافت خاصی است که برای ایجاد نقشها و بافتهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. به طور کلی قلمها به سه دسته قلمهای منبتکاری (فرمدهنده)، قلمهای ریزهکاری (ایجاد نقش و بافت) و قلمهای مشبککاری (برشدهنده) تقسیم میشوند.
بیشتر بخوانید: صنایع دستی شیراز با ثبت جهانی – سوغات شیراز
شکلات خوری قلمزنی
قلمهای منبتکاری
قلم نیمور
سطح مقطع این قلم به شکل ذوزنقه است و در دو نوع عاجدار و بدون عاج تولید میشود. از این قلم برای جدا کردن طرح از زمینه و زیر و رو کردن طرحها در سبک برجسته استفاده میشود.
قلم خوشه (خُشه)
مقطع این قلم دایرهای شکل بوده و صاف و صیقلی است. از این قلم برای نقوش خیلی برجسته استفاده میشود.
قلم بادامی ساده
سطح مقطع این قلم مشابه قلم بادامی است اما بزرگتر و بدون عاج ساخته میشود.
قلم کفتخت
این قلم دارای مقطع مربع یا مستطیل است و کاملا تخت و بدون عاج ساخته میشود. از این قلم در سبک برجسته برای پایین بردن سطح کار، برجسته نمودن خطوط و قلم زنی کنارههای خطوط استفاده میکنند.
صنایع دستی ایران
قلمهای ریزهکاری
قلم نیمبُر
مقطع قلم نیمبُر به شکل پیچگوشتی است اما کاملا صاف و صیقلی ساخته میشود تا آسیبی به کار وارد نکند. با استفاده از این قلم میتوان خطوط اصلی طرح را بر سطح فلز ایجاد کرد. مقطع این قلم به صورتی است که میتوان با استفاده از آن خطوط ممتد را رسم کرد.
قلم سُنبه
نوک این قلم گرد و تقریبا تیز است و برای انتقال طرح و تزئین نقوش استفاده میشود.
قلم گُرسَواد
نوک این قلم تخت و به شکل مستطیل است. از این قلم برای روسازی و تزئین نقوشی مثل گل، برگ، انسان و… استفاده میکنند.
قلم یکتو (یهتو)
نوک این قلم مخروطی شکل است و مقطعی گرد و کوچک دارد که سوراخ کوچکی در آن قرار گرفته است. از این قلم در تزئین زمینهها، حاشیهها و برخی قسمتهای دیگر استفاده میکنند.
قلم بادامی
مقطع این قلم شبیه بادام است و برای تزئین حاشیه، زمینه و برجسته نمودن گلهای چند پر استفاده میشود.
قلم ناخنی
این قلم با مقطعی باریک و نیمدایرهای شبیه به ناخن دست برای روسازی حاشیه، امواج آب، پولک ماهی، موی انسان و… استفاده میشود.
قلم گُرسوم
در مقطع این قلم دو یا سه ردیف حفرهی ریز تعبیه شده است و برای تزئین و ایجاد بافت در زمینه و سایه و روشن کردن سطح فلز استفاده میشود.
قلم مشبککاری
برای مشبککاری و برش فلز در قلم زنی از قلم تیزبُر استفاده میکنند که مقطعی مشابه قلم نیمبُر دارد. اما تیز و بُرنده است و با ضربه زدن به آن میتوان قسمتهای مورد نظر را برش داده و از فلز جدا کرد.
تمامی قلمهایی که در هنر قلمزنی مورد استفاده قرار میگیرند اندازه یکسانی ندارند و قلم زن با توجه به راحتی خود و نوع کار و نوع طرح، اندازه قلم خود را انتخاب میکند و حتی میتواند قلم مورد نظر خود را بسازد.
بیشتر بخوانید: صنایع دستی اصفهان
صنایع دستی قلمزنی
ابزار جانبی قلم زنی
در هنر قلم زنی از ابزار جانبی مختلفی استفاده میکنند که در ادامه تعدادی از آنها را معرفی میکنیم.
رنده: از رنده برای صاف کردن سطح فلز و از بین بردن جرم آن استفاده میشود.
پرگار: تقسیم سطح فلز، جدولبندی و ترسیم دایره با استفاده از پرگار انجام میشود.
کاغذ کپی: برای انتقال طرح بر سطح فلز از کاغذ کپی استفاده میشود.
کیسه گرده: هنگام انتقال طرح به روش گرده کاری از کیسه گرده استفاده میشود.
مشعل: برای گرم کردن سطح فلز از آن استفاده میکنند تا اثرگذاری قلم راحتتر شده و از شکستن قیر زیر کار جلوگیری شود.
اسیدنیتریک: برای تمیز کردن محصول قلمزنی شده بعد از اتمام طرح استفاده میشود. محصول را برای 3 تا 5 دقیقه درون اسید میگذارند و سپس به خوبی شستوشو میدهند.
برس سیمی: از این وسیله نیز برای تمیز کردن و پرداخت ظروف قلم زنی شده استفاده میکنند و از یک دسته چوبی که سر آن مفتولهای ظریف فلزی قرار دارد ساخته میشود.
ابزارهای جانبی دیگری که در قلم زنی مورد استفاده قرار میگیرند شامل میز چوبی، خاک اره، قیچی، گیره، سوهان، انبر، تابه، اجاق گاز، قیر، گچ، روغن، دوده، چسب کاغذی، سنباده و… میشود.
تابلو قلمزنی
هنر قلم زنی در طول تاریخ خودش فراز و فرودهای فراوانی را طی کرده اما امروز اساتید بزرگ و زیادی هستند که در زمینه تولید و آموزش قلمزنی در تلاشاند؛ تا این هنر چند هزار ساله تمام و کمال به نسلهای بعد منتقل شده و هر روز بر کیفیت و زیبایی محصولات قلمزنی افزوده شود. هنرهای سنتی هر کشوری پیوند عمیقی با فرهنگ و اقلیم آن کشور دارند که در پس آن میتوان نشانههایی از هوش، سلیقه، خلق و خو و پشتکار مردم آن کشور را دید.
